ЁЯУШ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै?
ЁЯУШ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै?
✍️ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдУрд░ рд╕े рднूрдоिрдХा:
"рдоैं, рднूрдкेंрдж्рд░ рджाрд╣िрдпा, рдЬैрд╕ा рдХि рдЕрдм рддрдХ рдЖрдк рд╕рднी рдХो рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╣рдо рдХ्рдпा рдкрдв़рддे рд╣ैं, рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддा рдЖрдпा рд╣ूँ, рддो рджोрд╕्рддों! рдЖрдЬ рд╣рдо рдПрдХ рдФрд░ рдирдП рд╡िрд╖рдп ‘рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди’ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।"
рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рд╕рднी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрдв़рддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं – рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं।
рдФрд░ рдЬो рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдЕрднी рдкрдв़ाрдИ рдХे рдЙрд╕ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдоैं рдмрддाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै।
рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╕рдоाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрд╡िрдзाрди, рдд्рдпोрд╣ाрд░, рд░िрд╡ाрдЬ़, рдпे рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рд╣рд░ рджिрди рдШрдЯिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╣рдо рд╕ुрдирддे рд╣ैं – “рднूрдХंрдк рдЖ рдЧрдпा”, “рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдирдпा рдХाрдиूрди рдмрдиाрдпा”, “рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ рдеा”, “рдкैрд╕े рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХैрд╕ी рд╣ै?” – рдпे рд╕рдм рдмाрддें рдЙрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं।
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Social Science) рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬो рд╣рдоें рд╕рдоाрдЬ, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЬैрд╕ी рдЪीрдЬों рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдХैрд╕े рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд╕рдоाрдЬ рдХैрд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХी рджुрдиिрдпा рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдмрджрд▓рддी рд╣ै।
рддो рдЖрдЗрдП, рдЖрдЬ рд╣рдо рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХैрд╕े рд╣ुрдИ, рдпрд╣ рдХिрди рдмाрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕े рдкрдв़рдиा рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै।
ЁЯФ╖ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा:
"рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡рд╣ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ै рдЬो рдордиुрд╖्рдпों, рдЙрдирдХे рд╕рдоाрдЬों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।"
рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╢ाрдЦाрдУं рдоें рдмंрдЯा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдХि:
- рдЗрддिрд╣ाрд╕ – рдЕрддीрдд рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди, рдЬैрд╕ा рдХि рдЖрдк рд╕рднी рдХो рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рдЖрдпा рд╣ूँ, рдЖрдЬ рд╣рдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢ाрдЦा "рдЗрддिрд╣ाрд╕" рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣рдо рдмрдЪрдкрди рд╕े "рдЗрддिрд╣ाрд╕" рд╢рдм्рдж рддो рд╕ुрдирддे рдЖрдП рд╣ैं – рд▓ेрдХिрди рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рдХрднी рд╕ोрдЪा рдХि
- рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦा рдХैрд╕े рдЧрдпा? рд╣рдо рдХैрд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЕрд╢ोрдХ рдорд╣ाрди рдеे, рдЕрдХрдмрд░ рдмाрджрд╢ाрд╣ рдиे рдХ्рдпा рдХिрдпा, рдпा рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдХ्рдпा рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ?
-
рдЗрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै – рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд╕्рд░ोрдд (Historical Sources)।
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै – рдЕрддीрдд рдХी рдШрдЯрдиाрдУं, рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों, рд╕рдоाрдЬों рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдХा рдХ्рд░рдордмрдж्рдз, рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди।
рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡рдЬ рдХैрд╕े рд░рд╣рддे рдеे, рдХ्рдпा рд╕ोрдЪрддे рдеे, рдХैрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдмрдиाрддे рдеे, рдпुрдж्рдз рдХ्рдпों рд╣ोрддे рдеे, рдФрд░ рдЗрди рд╕рднी рдмाрддों рд╕े рдЖрдЬ рдХी рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдХ्рдпा рдЕрд╕рд░ рдкрдб़ा।
рд╣рдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХैрд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं?
рд╣рдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдРрд╕े рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрди рд▓ेрддे, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рд╕्рд░ोрддों (Sources) рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдпे рд╕्рд░ोрдд рд╣рдоें рдЕрддीрдд рдХी рд╕рдЪ्рдЪी рддрд╕्рд╡ीрд░ рджिрдЦाрддे рд╣ैं।
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдоुрдЦ्рдп рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕्рд░ोрдд:
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрдд (Primary Sources)
рдпे рд╡े рд╕्рд░ोрдд рд╣ैं рдЬो рдШрдЯрдиा рдХे рд╕рдордп рдпा рдЙрд╕рдХे рдмрд╣ुрдд рдХрд░ीрдм рдмрдиे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рд╣рдо рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рдоाрдг (Direct Evidence) рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ (рдЬैрд╕े рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ)
- рддाрдо्рд░рдкрдд्рд░, рднोрдЬрдкрдд्рд░, рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдЧ्рд░ंрде
- рдкुрд░ाрдиे рд╕िрдХ्рдХे, рдоूрд░्рддिрдпाँ, рдЕрд╡рд╢ेрд╖
- рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЦुрджाрдИ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡рд╕्рддुрдПँ
- рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░рдЪрдиाрдПँ (рдЬैрд╕े - рдЛрдЧ्рд╡ेрдж, рдордиुрд╕्рдоृрддि, рдЕрдХрдмрд░рдиाрдоा)
рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕्рд░ोрдд (Secondary Sources)
рдпे рд╡े рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬो рдмाрдж рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ोрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЬрдм рдЗрди рд╕्рд░ोрддों рдХो рдкрдв़рдХрд░ рдХिрддाрдмें рдпा рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, рддो рд╡े рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕्рд░ोрдд рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХी рдХिрддाрдмें (рдЬैрд╕े рд░ोрдоिрд▓ा рдеाрдкрд░, рдмिрдкिрди рдЪंрдж्рд░ा)
- рд╕्рдХूрд▓-рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХें (рдЬैрд╕े N.C.E.R.T.)
- рд░िрд╕рд░्рдЪ рдкेрдкрд░ рдФрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕
- рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ्рд░ी рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдлिрд▓्рдоें
ЁЯФО рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕рдордЭें:
рдк्рд░рд╢्рди: рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣рдоें рдХैрд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा?
рдЙрдд्рддрд░:
- рдЙрдирдХे рд╕्рддंрдн рд▓ेрдЦ (рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ) рдЖрдЬ рднी рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
- рдЙрдирдоें рд▓िрдЦी рднाрд╖ा рдк्рд░ाрдХृрдд рдФрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдоी рд▓िрдкि рдоें рдеी।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдЙрди्рд╣ें рдкрдв़ा, рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा, рдФрд░ рд╣рдоें рдмрддाрдпा рдХि рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдХрд▓िंрдЧ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЕрдкрдиाрдпा।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣, рд╕्рддंрдн рд▓ेрдЦ = рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрдд
рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдХिрддाрдмें = рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕्рд░ोрддЁЯза рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХ्рдпों рдкрдв़ें?
- рдЕрдкрдиी рдЬрдб़ों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП
- рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЧрд▓рддिрдпों рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП
- рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП
- рджेрд╢рднрдХ्рддि рдФрд░ рдиैрддिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП
- рд╡िрднिрди्рди рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП
- рдХोрдИ рдкुрд░ाрдиी рдХрд╣ाрдиी рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдЬрдм рд╣рдо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрдв़рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рддिрдеिрдпाँ рдФрд░ рдиाрдо рдирд╣ीं рдпाрдж рд░рдЦрддे, рдмрд▓्рдХि рд╣рдо рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рд╣рдо рдЖрдЬ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХैрд╕े рдкрд╣ुँрдЪे।
рдЕрдЧрд░ рд╣рдоें рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиा рд╣ै, рддो рдЕрддीрдд рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै। рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣рдоें рдпрд╣ी рд╕िрдЦाрддा рд╣ै।
- рднूрдЧोрд▓ – ЁЯМН рднूрдЧोрд▓ – рдкृрде्рд╡ी, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी
рд╣рдо рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢ाрдЦा "рднूрдЧोрд▓ (Geography)" рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдиेंрдЧे। рд╣рдо рд░ोрдЬ़ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд╕े рд╕ुрдирддे рд╣ैं – рдоौрд╕рдо рдХैрд╕ा рд░рд╣ेрдЧा? рдмाрдв़ рдХ्рдпों рдЖрдИ? рдкрд╣ाрдб़ рдХрд╣ां рд╣ैं? рдЬंрдЧрд▓ рдХैрд╕े рдХрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं? рдпा рдлिрд░ рдпे рдХि рдкृрде्рд╡ी рдЧोрд▓ рд╣ै!
рдЗрди рд╕рдм рд╕рд╡ाрд▓ों рдХा рдЙрдд्рддрд░ рд╣рдоें рднूрдЧोрд▓ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рдирдХ्рд╢ा рдпा рджिрд╢ाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпे рд╕рдордЭ рд╣ै рд╣рдоाрд░े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рд╕ंрд╕ाрдзрдиों, рдФрд░ рдзрд░рддी рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी।
рднूрдЧोрд▓ рд╡рд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬो рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕рддрд╣, рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдоौрд╕рдо, рдЬрд▓рд╡ाрдпु, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдордиुрд╖्рдпों рддрдеा рдЙрдирдХे рдХाрд░्рдпрдХрд▓ाрдкों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें:
"рднूрдЧोрд▓ рд╣рдоें рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдХрд╣ाँ рд░рд╣рддे рд╣ैं, рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣рдо рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕े рдХैрд╕े рдЬुрдб़े рд╣ैं।"
рднूрдЧोрд▓ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░:
рднौрддिрдХ рднूрдЧोрд▓ (Physical Geography):
рдЗрд╕рдоें рдкृрде्рд╡ी рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै:
- рдкрд░्рд╡рдд, рдирджिрдпाँ, рд╕рдоुрдж्рд░, рдкрдаाрд░, рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди
- рднूрдХंрдк, рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी, рд╡рд░्рд╖ा, рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдЖрджि
рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓ (Human Geography):
рдЗрд╕рдоें рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХैрд╕े рднूрдоि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै:
- рдмрд╕्рддिрдпाँ, рдЦेрддी, рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдпाрддाрдпाрдд
- рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рд╢рд╣рд░ рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдХी рдпोрдЬрдиा
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рднूрдЧोрд▓ (Environmental Geography):
рдЗрд╕рдоें рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ोрддा рд╣ै:
- рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ, рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ
- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рднूрдЧोрд▓ рдХ्рдпों рдкрдв़рдиा рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै?
-
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХी рд╕рдордЭ:
рдЬैрд╕े – рднूрдХंрдк, рдмाрдв़, рддूрдлाрди рдХ्рдпों рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХैрд╕े рдмрдЪा рдЬाрдП? -
рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЬ्рдЮाрди:
рдкाрдиी, рдЬंрдЧрд▓, рдЦрдиिрдЬ, рдоिрдЯ्рдЯी – рдЗрдирдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХैрд╕े рдХрд░ें рдФрд░ рдЗрдирдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХैрд╕े рдХрд░ें? -
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा:
рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рдкेрдб़ рдХ्рдпों рд▓рдЧाрдиे рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЬрд▓ाрдиा рдЪाрд╣िрдП। -
рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ोрдЪ:
рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡, рдЬिрд▓े, рд░ाрдЬ्рдп, рджेрд╢ рдФрд░ рдлिрд░ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рд╕рдордЭ рдкाрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕рдордЭें:
- рдирджी рдХा рдорд╣рдд्рд╡: рдЧंрдЧा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдирджी рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рдкीрдиे рдХा рдкाрдиी, рдЦेрддी, рдФрд░ рдЬीрд╡-рдЬंрддुрдУं рдХा рдЬीрд╡рди рджेрддी рд╣ै।
- рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕िрд░्рдл рдмрд░्рдл рдХा рдШрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рдоौрд╕рдо рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЬрд▓ рд╕्рд░ोрддों рдХी рдЬрдирдиी рд╣ै।
рднूрдЧोрд▓ рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЪाрдмी рд╣ै। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдирдХ्рд╢ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рджिрд╢ा рд╣ै।
рдпрджि рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдзрд░рддी рдХो рд╕рдордЭेंрдЧे, рддрднी рд╣рдо рдЗрд╕े рд╕ंрднाрд▓ рдкाрдПंрдЧे। рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрдХрдЯ рдЧрд╣рд░ाрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рднूрдЧोрд▓ рд╣рдоें рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди рднी рд╕ुрдЭाрддा рд╣ै। - рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди – рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╕рдордЭ рдЗрддрдиी рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдЖрдЧрд░ рдЕрдкрдХो рдЗрд╕рдХी рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рд╣ैं рддो рдЖрдк рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдЬैрд╕े рдХी рдЕрдкрдиे рджेрдЦा рд╣ोрдЧा рдХि рд╕्рдХूрд▓ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЕрддिрдо рдкेрдЬ рдкे рд╣рдоाрд░े рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд▓िрдЦे рд╣ोрддे рд╣ैं рд╕рдоाрдЬ рд░рд╣рдиे рдФрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХि рдмाрддे рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ैं
"рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди – рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдордЭ"
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Political Science)
рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै, рд╣рдо рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдХ्рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ैं, рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै।
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै?
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╣рдо рд╕рд░рдХाрд░, рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рдХाрдиूрди, рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें:
"рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рдЙрдирдХे рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиाрддा рд╣ै।"
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп:
рд╕ंрд╡िрдзाрди (Constitution)
рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा:
"рд╕ंрд╡िрдзाрди рдПрдХ рдРрд╕ा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХे рд╢ाрд╕рди рдХा рдвांрдЪा, рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░-рдХрд░्рддрд╡्рдп рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ोрддा рд╣ै।"
"рд╕ंрд╡िрдзाрди рджेрд╢ рдХा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдХाрдиूрди рд╣ै, рдЬो рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрдордХाрдЬ рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै।"
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
1️⃣ рд▓िрдЦिрдд рд╕ंрд╡िрдзाрди (Written Constitution):
рднाрд░рдд рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд▓िрдЦिрдд рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा।
2️⃣ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (Democratic Setup):
рдпрд╣ рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЪुрдиी рдЧрдИ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै – рдЬैрд╕े рд╕рдоाрдирддा, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рди्рдпाрдп рдФрд░ рдмंрдзुрддा।
3️⃣ рд╕ंрдШाрдд्рдордХ рд╕ंрд░рдЪрдиा (Federal Structure):
рднाрд░рдд рдоें рдХेंрдж्рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ें рджोрдиों рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рддрдп рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं।
4️⃣ рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ (Fundamental Rights):
рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рдзрд░्рдо, рд╕рдоाрдирддा рдЖрджि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै।
5️⃣ рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп (Fundamental Duties):
рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдз्рд╡рдЬ, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдЬैрд╕े рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।
6️⃣ рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा (Secularism):
рднाрд░рдд рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╣рд░ рдзрд░्рдо рдХा рд╕рдоाрди рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдХोрдИ рднी рдзрд░्рдо рд╡िрд╢ेрд╖ рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдзрд░्рдо рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।
7️⃣ рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा (Independent Judiciary):
рди्рдпाрдпाрд▓рдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ै рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै।
8️⃣ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди (Flexibility):
рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЬ़рд░ूрд░рдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди (Amendment) рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рди рдХेрд╡рд▓ рджेрд╢ рдХो рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рдЬीрд╡рди, рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрддा рд╣ै।
рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдЖрдЬ़ाрджी, рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдПрдХрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।
рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХा рдоूрд▓ рдХाрдиूрди рд╣ै।
рдЗрд╕рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдХैрд╕े рдЪрд▓ेрдЧी, рд▓ोрдЧों рдХो рдХ्рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ोंрдЧे।
рднाрд░рдд рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ।
2️⃣ рд╕рд░рдХाрд░ (Government):
рддीрди рд╕्рддрд░ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै: рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░, рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░, рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕рд░рдХाрд░ (рдЧ्рд░ाрдо рдкंрдЪाрдпрдд/рдирдЧрд░рдкाрд▓िрдХा)।
рд╕рд░рдХाрд░ рдХाрдиूрди рдмрдиाрддी рд╣ै, рд▓ाрдЧू рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рди्рдпाрдп рджेрддी рд╣ै।
3️⃣ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ (Democracy):
рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा, рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП, рдЬрдирддा рдХी рд╕рд░рдХाрд░।
рднाрд░рдд рдПрдХ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рд╡ोрдЯ рджेрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै।
4️⃣ рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ (Fundamental Rights):
рдЬैрд╕े: рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░, рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░, рдзрд░्рдо рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрджि।
5️⃣ рдХрд░्рддрд╡्рдп (Fundamental Duties):
рдЬैрд╕े: рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा, рджेрд╢ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдЖрджि।
ЁЯФО рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕рдордЭें:
рдЬрдм рд╣рдо рд╡ोрдЯ рдбाрд▓рддे рд╣ैं, рддो рдпрд╣ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рдЬрдм рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि RTI рдХे рдЬ़рд░िрдП рдЬाрдирдХाрд░ी рдоांрдЧрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЬрдм рдкंрдЪाрдпрдд рдЪुрдиाрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं, рддो рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।
ЁЯза рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै?
рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдП
рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП
рдЕрдЪ्рдЫे рдиेрддा рдЪुрдирдиे рдХे рд▓िрдП
рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХो рдордЬ़рдмूрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдоाँрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП
рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рдХेрд╡рд▓ рдиेрддाрдУं рдФрд░ рдЪुрдиाрд╡ рдХी рдмाрддें рдирд╣ीं рд╕िрдЦाрддा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣рдоें рдПрдХ рдЬ़िрдо्рдоेрджाрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдиाрддा рд╣ै।
рдЬрдм рд╣рдо рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкрдв़рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░ा рджेрд╢ рдХैрд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╣рдоाрд░ी рдХ्рдпा рднूрдоिрдХा рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рджेрд╢ рдоें рди्рдпाрдп, рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो, рддो рд╣рдоें рд╕ंрд╡िрдзाрди рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕рдордЭ рд╣ोрдиा рдмрд╣ुрдд рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै
рдЬрдм рд╣рдо рдЯीрд╡ी рдкрд░ рд╕ुрдирддे рд╣ैं – "рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдпрд╣ рдлैрд╕рд▓ा рд▓िрдпा", "рдирдпा рдХाрдиूрди рдЖрдпा", "рдЪुрдиाрд╡ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं", "рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдЦрддрд░े рдоें рд╣ै" – рддो рдпे рд╕рдм рдмाрддें рд╕ीрдзे рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं।
ЁЯТ░ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ – рдзрди рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди
- рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ – рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди
рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ – рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди
рдЬैрд╕े рд╣рдо рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкрдв़рддे рд╣ैं, рд╡ैрд╕े рд╣ी рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢ाрдЦा рд╣ै – рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Sociology)।
рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдПрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХैрд╕े рд░рд╣рддे рд╣ैं, рд╣рдоाрд░े рд░िрд╢्рддे рдХैрд╕े рдмрдирддे рд╣ैं, рдФрд░ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХैрд╕े рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддे рд╣ैं।ЁЯФ╖ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХ्рдпा рд╣ै?
"рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ, рдЙрд╕рдХे рдвाँрдЪे, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рдЙрдирдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै।"
рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рдХрд╣ें рддो:
рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддा рд╣ै рдХि рдЗंрд╕ाрди рдЕрдХेрд▓े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╣рд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХिрди рдмाрддों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै?
1️⃣ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
2️⃣ рдЬाрддि, рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рд╕рдоुрджाрдп
3️⃣ рдзрд░्рдо, рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ़
4️⃣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдоाрдирддा
5️⃣ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖
6️⃣ рдорд╣िрд▓ा рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдФрд░ рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा
7️⃣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдФрд░ рд╢рд╣рд░ी рд╕рдоाрдЬ рдХा рдлрд░्рдХ
8️⃣ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоूрд▓्рдпрдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕рдордЭें:
- рдЬрдм рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдоें рд▓ोрдЧ рдоिрд▓рдХрд░ рд╢ाрджी-рдм्рдпाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╣рд░ рдХाрдо рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рдпрд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрдХрддा рд╣ै।
- рдЬрдм рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓рдб़рдХिрдпाँ рднी рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдиे рд▓рдЧीं, рддो рдпрд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (social change) рд╣ै।
- рдЬрдм рдХुрдЫ рд╡рд░्рдЧों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा, рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдоें рдмрд░ाрдмрд░ी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी, рддो рдпрд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХ्рдпों рдкрдв़рдиा рдЪाрд╣िрдП?
✅ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП
✅ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП
✅ рдПрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдП
✅ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдорд░рд╕рддा рдФрд░ рд╕рдоाрдирддा рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП
✅ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рджिрд╢ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдПрд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдкрдв़рдиे рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ै – рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рд╣ै।
рд╣рд░ рдЗंрд╕ाрди рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै, рдФрд░ рдЬрдм рд╣рдо рд╕рдоाрдЬ рдХो рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рддрднी рд╣рдо рдЦुрдж рдХो рднी рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдЖрдЬ рдХे рдпुрд╡ा рдХो рд╕िрд░्рдл рдкрдв़ा-рд▓िрдЦा рдирд╣ीं, рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП – рдФрд░ рдпрд╣ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕े рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै।"рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ – рд╣рдоाрд░े рдЕрдзिрдХाрд░, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी"
рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ – рд╣рдоाрд░े рдЕрдзिрдХाрд░, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी
рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХ्рдпा рд╣ै?
"рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Civics) рд╡рд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬो рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों, рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╕рдордЭाрддा рд╣ै।"
рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд╕рд░рдХाрд░ी рдвांрдЪे, рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рд╣ै рддाрдХि рд╣рдо рдПрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдФрд░ рдЬ़िрдо्рдоेрджाрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрди рд╕рдХें।
рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै?
рдЖрдЬ рдХे рджौрд░ рдоें рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдпे рд╕рдордЭрдиा рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдХि:
- рд╣рдоें рдХौрди-рдХौрди рд╕े рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ैं
- рд╣рдоाрд░े рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ैं
- рд╕рд░рдХाрд░ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै
- рдЪुрдиाрд╡, рдорддрджाрди рдФрд░ рдХाрдиूрди рдХैрд╕े рдмрдирддे рд╣ैं
- рд╣рдо рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдпोрдЧрджाрди рджे рд╕рдХрддे рд╣ैं
рд╣рдоाрд░े 6 рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ (Fundamental Rights)
- рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ – рдмोрд▓рдиे, рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдзрд░्рдо рдоाрдирдиे рдХी рдЖрдЬ़ाрджी
- рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ – рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХ рдХाрдиूрди рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рдоाрди рд╣ैं
- рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░ – рдЬрдмрд░рди рд╢्рд░рдо, рдмाрд▓ рд╢्рд░рдо рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
- рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░
- рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рдЕрдзिрдХाрд░
- рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ – рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЫीрдиे рддो рдХोрд░्рдЯ рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं
рд╣рдоाрд░े 11 рдоूрд▓ рдХрд░्рддрд╡्рдп (Fundamental Duties)
- рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा
- рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдз्рд╡рдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдЧाрди рдХा рд╕рдо्рдоाрди
- рджेрд╢ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा
- рднाрдИрдЪाрд░ा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा
- рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рд╕рдо्рдоाрди
- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд░рдХ्рд╖ा
- рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕ोрдЪ рдЕрдкрдиाрдиा
- рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा
- рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
- рдорд╣ाрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХा рд╕рдо्рдоाрди
- рджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा рдФрд░ рдЕрдЦंрдбрддा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा
рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХ्рдпा рд╣ै?
рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рдЬрдирддा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЬрдм рд╣рдо рд╡ोрдЯ рджेрддे рд╣ैं, рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдХाрдиूрди рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं – рддो рд╣рдо рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╣ी рдЕрд╕рд▓ी рдЬрдирднाрдЧीрджाрд░ी рд╣ै।рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рд╡ोрдЯ рджेрдиा
- рдЧ्рд░ाрдорд╕рднा рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиा
- рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖрд╡ाрдЬ़ рдЙрдаाрдиा
- RTI (рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा
рдиाрдЧрд░िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╣рдоें рдПрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рднाрд░рддीрдп рдмрдиाрддा рд╣ै।
рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ोрдЪ рд╣ै – рдХि рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдоाँрдЧें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рднी рдкाрд▓рди рдХрд░ें।
рдЬрдм рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ोрдЧा, рддрднी рджेрд╢ рдХा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдордЬ़рдмूрдд рд╣ोрдЧा।рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ – рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖрдд्рдоा
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХ्рдпा рд╣ै?
"рд╕ंрд╕्рдХृрддि" рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै – рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी, рд╕ोрдЪ, рдХрд▓ा, рднाрд╖ा, рдЦाрди-рдкाрди, рдкрд╣рдиाрд╡ा, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп।
рд╣рд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдмрдирддी рд╣ै।
рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрди рдкीрдв़ी рджрд░ рдкीрдв़ी рдЪрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै – рдХрд╣ाрдиिрдпों, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों, рд╕ंрдЧीрдд, рдиृрдд्рдп, рд▓ोрдХрдХрд▓ाрдУं, рднाрд╖ा рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХे рдЬ़рд░िрдП।рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдХ्рдпा рд╣ैं?
"рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ" рд╡े рдиिрдпрдо, рд░िрд╡ाрдЬ рдпा рдЖрджрддें рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬो рд╕рдоाрдЬ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдХрд░рддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै, рдФрд░ рдЬिрдирдХे рдкीрдЫे рдХोрдИ рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднाрд╡рдиा рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЬैрд╕े:
- рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиाрдиे рдХे рддрд░ीрдХे
- рд╢ाрджी-рдм्рдпाрд╣ рдХी рд░рд╕्рдоें
- рдЕрддिрдеि-рд╕рдд्рдХाрд░ (рдЕрддिрдеि рджेрд╡ो рднрд╡:)
- рддिрд▓рдХ, рдЖрд░рддी, рдЪрд░рдг-рд╕्рдкрд░्рд╢ рдЬैрд╕ी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдорд╣рдд्рд╡:
- ✅ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рддी рд╣ैं
- ✅ рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрддी рд╣ैं
- ✅ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा рд╕िрдЦाрддी рд╣ैं
- ✅ рдирд╡ीрдирддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрддी рд╣ैं
- ✅ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ंрдмंрдзों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддी рд╣ैं
рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рд╕рдордЭें:
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг ЁЯЗоЁЯЗ│ рднाрд░рдд рдирдорд╕्рддे рдХрд░рдиा, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा ЁЯПб рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдЪौрдкाрд▓, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рднोрдЬрди, рдЦेрддों рдХी рдкूрдЬा ЁЯОи рдХрд▓ा рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рдоंрдбाрдиा, рдЕрд▓्рдкрдиा рдЖрджि ЁЯЩП рдзाрд░्рдоिрдХ рдкूрдЬा-рдкाрда, рд╡्рд░рдд-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рддीрдЬ-рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдХ्рдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдмрджрд▓рддी рд╣ै?
рдЬी рд╣ाँ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рддी рд╣ै।
рдЖрдЬ рдХी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдоोрдмाрдЗрд▓-рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी, рдФрд░ рдкрд╣рдиाрд╡े рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ – рдпे рд╕рдм рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ैं।
рд▓ेрдХिрди рдЖрдд्рдоीрдпрддा, рдЖрджрд░, рдФрд░ рдоेрд▓-рдЬोрд▓ рдЬैрд╕े рдоूрд▓्рдп рд╡рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ैं – рдмрд╕ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рддрд░ीрдХा рдмрджрд▓рддा"рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рдЕрддीрдд рдХी рдмाрддें рдирд╣ीं рд╣ैं – рд╡े рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рднी рд╣ैं।"
рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ी рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рдЪाрди, рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рд╣ै।
рдЗрди्рд╣ें рд╕рдордЭрдиा, рд╕рдо्рдоाрди рджेрдиा рдФрд░ рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХो рд╕िрдЦाрдиा – рдпрд╣ी рд╕рдЪ्рдЪा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ – рд╡िрд╡िрдзрддा рдоें рдПрдХрддा рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдгрднाрд░рдд рдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ "рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं рдХा рджेрд╢" рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै – рдпрд╣ां рднाрд╖ाрдПँ, рдзрд░्рдо, рдЬाрддिрдпाँ, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ, рдФрд░ рдЦाрди-рдкाрди рдоें рдЕрдж्рднुрдд рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рд╣рдо рд╕рдм рдПрдХ рдЭंрдбे, рдПрдХ рд╕ंрд╡िрдзाрди, рдФрд░ рдПрдХ рднाрд╡ – “рднाрд░рдд рдоाрддा” – рдХे рддрд▓े рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ैं।
рдЗрд╕ी рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं:“рд╡िрд╡िрдзрддा рдоें рдПрдХрддा – Unity in Diversity”
ЁЯМН рд╡िрд╡िрдзрддा рдХрд╣ाँ-рдХрд╣ाँ?
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рд░ूрдк рднाрд╖ा рднाрд░рдд рдоें 22 рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рднाрд╖ाрдПँ рдФрд░ 1600 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓िрдпाँ рдзрд░्рдо рд╣िрди्рджू, рдоुрд╕्рд▓िрдо, рд╕िрдЦ, рдИрд╕ाрдИ, рдмौрдж्рдз, рдЬैрди рдЖрджि рдкрд╣рдиाрд╡ा рдкंрдЬाрдмी рд╕ूрдЯ, рдзोрддी-рдХुрд░्рддा, рд╕ाрдб़ी, рд▓ुंрдЧी, рдкрдЧрдб़ी рдЦाрди-рдкाрди рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЗрдбрд▓ी-рдбोрд╕ा, рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдкрд░ाрдаा-рд░ाрдЬрдоा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдИрдж, рджिрд╡ाрд▓ी, рд╣ोрд▓ी, рдХ्рд░िрд╕рдорд╕, рдмैрд╕ाрдЦी, рдкोंрдЧрд▓ рдПрдХрддा рдХैрд╕े рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै?
- ✅ рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднी рдХो рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै
- ✅ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рд╕рдмрдХो рд╕рдоाрди рдорддाрдзिрдХाрд░ рд╣ै
- ✅ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдоें рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХा рдЖрджрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै
- ✅ рдПрдХ рдЬैрд╕ी рднाрд╡рдиाрдПँ – рдЬैрд╕े рджेрд╢рднрдХ्рддि, рднाрдИрдЪाрд░ा, рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा
- ✅ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рд╣िंрджी рдФрд░ рд╕ंрдкрд░्рдХ рднाрд╖ा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ
- рд╣рдо рднрд▓े рд╣ी рднाрд╖ा, рдкрд╣рдиाрд╡े, рдЦाрдирдкाрди рдпा рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдоें рдЕрд▓рдЧ рд╣ों, рдкрд░ рдЬрдм рдмाрдд рджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा рдФрд░ рдЕрдЦंрдбрддा рдХी рд╣ोрддी рд╣ै, рддो рд╣рдо рдПрдХ рд╕ाрде рдЦрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдЪाрд╣े рдХ्рд░िрдХेрдЯ рдХा рдоैрдЪ рд╣ो рдпा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕ – рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рджिрд▓ рд╕े рдПрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
"рднाрд░рдд рдПрдХ рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдирджिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рдд, рднाрд╖ाрдПँ, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдмрдиाрддी рд╣ैं – рдФрд░ рд╡рд╣ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рд╣ै рднाрд░рддीрдпрддा।"
рд╣рдоें рдЧрд░्рд╡ рд╣ै рдХि рд╣рдо рдПрдХ рдРрд╕े рджेрд╢ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рддाрдХ़рдд рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди – рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд░ीрдв़
рдЬрдм рд╣рдо рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рдЙрд╕рдХे рдкीрдЫे рдЬो рд╕рдмрд╕े рдордЬрдмूрдд рдЖрдзाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै – рд╕ंрд╡िрдзाрди।
рднाрд░рдд рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рди рд╕िрд░्рдл рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХा рд░ाрд╕्рддा рдмрддाрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓े, рди्рдпाрдп рдоिрд▓े, рдФрд░ рд╡рд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рдЬी рд╕рдХे।ЁЯСЙ рд╕ंрд╡िрдзाрди = рджेрд╢ рдХा рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рдХाрдиूрди
ЁЯСЙ рдпрд╣ рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै: "рджेрд╢ рдХैрд╕े рдЪрд▓ेрдЧा рдФрд░ рд╕рдмрдХो рдХ्рдпा рд╣рдХ़ рдоिрд▓ेрдЧा?"рд╕ंрд╡िрдзाрди рджिрд╡рд╕:
26 рдирд╡ंрдмрд░ рдХो рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд╕ंрд╡िрдзाрди рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ी рджिрди 1949 рдоें рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा рдеा।
рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕े рд╣рдо рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрддे рд╣ैं।ЁЯТм рдбॉ. рднीрдорд░ाрд╡ рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдХा рдпोрдЧрджाрди:
рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдиिрд░्рдоाрддा рдбॉ. рднीрдорд░ाрд╡ рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдеे।
рдЙрди्рд╣ें "рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рд╢िрд▓्рдкрдХाрд░" рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।ЁЯЦЛ️ рдЙрдирдХा рд╡िрдЪाрд░ рдеा:
"рдоैं рдРрд╕े рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирддा рд╣ूँ рдЬो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░े рдХो рд╕िрдЦाрддा рд╣ो।"✨ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХाрдиूрди рдХी рдХिрддाрдм рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рдПрдХ рдЬीрд╡िрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд╣ै рдЬो рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рджेрд╢ рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рд░рдЦрддा рд╣ै।
✍️ рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХो рднी рдиिрднाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ – рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़
рднाрд░рдд рдПрдХ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рджेрд╢ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЬрдирддा рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рддाрдХрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
рдпрд╣ाँ рд╕рд░рдХाрд░ें рдмрдирддी рд╣ैं рдФрд░ рдмрджрд▓рддी рд╣ैं – рдЬрдирддा рдХी рд░ाрдп рд╕े।
рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै –"рдЬрдирддा рдХा, рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП, рдФрд░ рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╢ाрд╕рди।"
рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХ्рдпा рд╣ै?
"рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдПрдХ рдРрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдХो рдЪुрдирддे рд╣ैं рдФрд░ рджेрд╢ рдХा рд╢ाрд╕рди рдЬрди-рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै।"
рднाрд░рдд рдХा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।
рдпрд╣ाँ рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рд╡ोрдЯ рджेрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдЕрдоीрд░ рд╣ो рдпा рдЧрд░ीрдм, рдорд╣िрд▓ा рд╣ो рдпा рдкुрд░ुрд╖।рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
1. рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдорддाрдзिрдХाрд░ (Universal Adult Franchise):
18 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдКрдкрд░ рдХा рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ोрдЯ рдбाрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै – рдЬाрддि, рдзрд░्рдо рдпा рд▓िंрдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХोрдИ рднेрджрднाрд╡ рдирд╣ीं।
2. ЁЯзС⚖️ рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा:
рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा (рдХोрд░्рдЯ) рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ै рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рддी рд╣ै।
3. ЁЯУ░ рдоीрдбिрдпा рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा:
рднाрд░рдд рдоें рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░, рдЯीрд╡ी рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ैं – рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХрд░рддे рд╣ैं।
4. ЁЯЧг️ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдЬ़ाрджी:
рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрдиे рдХी рдЖрдЬ़ाрджी рд╣ै – рд╢ांрддि рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиे, рдмोрд▓рдиे, рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░।
5. ЁЯзСЁЯдЭЁЯзС рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ:
рднाрд░рдд рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि, рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी, рд╕ंрд╕рдж, рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрдзाрдирд╕рднाрдПँ рдЖрджि рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдЪुрдиी рдЬाрддी рд╣ैं।
рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़" рдХा рдорддрд▓рдм рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЬрдм рд╣рдо рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि "рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рд╣ै" рддो рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै:
- рдЬрдирддा рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЦुрдж рдЪुрдирддी рд╣ै।
- рдЕрдЧрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХाрдо рдирд╣ीं рдХрд░े, рддो рдЬрдирддा рдЙрд╕े рдмрджрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।
- рдоीрдбिрдпा, рдЪुрдиाрд╡, рдк्рд░рджрд░्рд╢рди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдарди – рд╕рднी рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдХो рдмुрд▓ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।
рд╣рдоाрд░ी рдЬ़िрдо्рдоेрджाрд░ी:
рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдиा рд╕िрд░्рдл рдиेрддाрдУं рдХा рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै – рд╣рдо рд╕рдмрдХी рдЬ़िрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै:
- рд╡ोрдЯ рджेрдиा
- рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╕े рд▓рдб़рдиा
- рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा
- рджूрд╕рд░ों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा
- рд╕рдЪ рдмोрд▓рдиा рдФрд░ рдЧрд▓рдд рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖрд╡ाрдЬ़ рдЙрдаाрдиा
✨ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд╣рдоें рдмोрд▓рдиे, рдЪुрдирдиे рдФрд░ рдмрджрд▓рдиे рдХा рд╣рдХ़ рджेрддा рд╣ै – рдпे рдЕрдзिрдХाрд░ рддрднी рдордЬрдмूрдд рд░рд╣ेंрдЧे рдЬрдм рд╣рдо рд╕рдЬрдЧ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдиेंрдЧे।
рдорддрджाрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡ –
рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рдХрднी рд╕ोрдЪा рд╣ै рдХि рдЖрдкрдХा рдПрдХ рд╡ोрдЯ рджेрд╢ рдХी рджिрд╢ा рдмрджрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै?
рд╣рдордоें рд╕े рдХрдИ рд▓ोрдЧ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं – "рдПрдХ рд╡ोрдЯ рд╕े рдХ्рдпा рдл़рд░्рдХ़ рдкрдб़рддा рд╣ै?"
рд▓ेрдХिрди рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि –"рд╣рд░ рд╡ोрдЯ рдХी рдЕрдкрдиी рддाрдХрдд рд╣ोрддी рд╣ै – рдФрд░ рд╣рд░ рд╡ोрдЯ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдЬ़िंрджा рд░рдЦрддा рд╣ै।"
рдорддрджाрди (Voting) рдХ्рдпा рд╣ै?
рдорддрджाрди рдПрдХ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЪुрдирддे рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдоें рд╣рд░ 18 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдКрдкрд░ рдХा рдиाрдЧрд░िрдХ рд╡ोрдЯ рджेрдиे рдХा рд╣рдХ़рджाрд░ рд╣ै।рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं –
ЁЯСЙ рдпрд╣ рджेрд╢ рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рдЧрдв़рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ै।рднाрд░рдд рдоें рдорддрджाрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा:
- рдЪुрдиाрд╡ рдЖрдпोрдЧ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै
- рд╣рд░ 5 рд╕ाрд▓ рдоें рдЖрдо рдЪुрдиाрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं
- рдорддрджाрди рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЧोрдкрдиीрдп (secret) рд╣ोрддा рд╣ै
- EVM (Electronic Voting Machine) рдФрд░ VVPAT рд╕े рд╡ोрдЯिंрдЧ рд╣ोрддी рд╣ै
рдПрдХ рд╡ोрдЯ рдХी рддाрдХрдд – рд╕рдЪ्рдЪी рдШрдЯрдиाрдПँ:
- 2008, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди: рдПрдХ рд╡िрдзाрдирд╕рднा рд╕ीрдЯ рдкрд░ рд╕िрд░्рдл 1 рд╡ोрдЯ рд╕े рд╣ाрд░-рдЬीрдд рддрдп рд╣ुрдИ
- 2017, рдЧुрдЬрд░ाрдд: рдХुрдЫ рд╕ीрдЯों рдкрд░ 10-15 рд╡ोрдЯ рд╕े рдирддीрдЬे рдкрд▓рдЯ рдЧрдП
- рдХрдИ рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ें рдмрдирддी-рдмिрдЧрдб़рддी рд╣ैं рд╕िрд░्рдл рдХुрдЫ рд╕ौ рд╡ोрдЯों рд╕े
ЁЯСЙ рдорддрд▓рдм – рдЖрдкрдХा рд╡ोрдЯ рдЕрдХेрд▓े рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡ो рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдЪाрдмी рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╡ोрдЯ рдирд╣ीं рджेंрдЧे рддो рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा?
- рдЧрд▓рдд рд▓ोрдЧ рд╕рдд्рддा рдоें рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं
- рджेрд╢ рдоें рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдмрдв़ рд╕рдХрддा рд╣ै
- рд╣рдоाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХी рдХोрдИ рд╕ुрдирд╡ाрдИ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी
- рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпाँ рд╣рдорд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░ेंрдЧी!
рдЬ़िрдо्рдоेрджाрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдиिрдП:
✅ рд╡ोрдЯ рдбाрд▓рдиा рдЖрдкрдХा рд╣рдХ़ рднी рд╣ै рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рднी।
✅ рдХिрд╕ी рд▓ाрд▓рдЪ рдпा рдбрд░ рдоें рдЖрдХрд░ рд╡ोрдЯ рди рджें – рд╕ोрдЪ-рд╕рдордЭрдХрд░ рдИрдоाрдирджाрд░ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЪुрдиें।
ЁЯОп рдорддрджाрди рдХे рд▓ाрдн:
рд▓ाрдн рд╡िрд╡рд░рдг ✅ рд╕рд░рдХाрд░ рдЪुрдирдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрдк рддрдп рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдХौрди рджेрд╢ рдЪрд▓ाрдПрдЧा ✅ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрдиे рдХा рдоौрдХा рдЖрдкрдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕ंрд╕рдж рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрддी рд╣ै ✅ рджेрд╢ рдХी рджिрд╢ा рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоें рдЖрдкрдХा рдпोрдЧрджाрди рд╣ोрддा рд╣ै ЁЯМЯ "рдПрдХ рд╡ोрдЯ рд╕िрд░्рдл рд╕्рдпाрд╣ी рдХी рдПрдХ рд▓рдХीрд░ рдирд╣ीं, рд╡рд╣ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдлैрд╕рд▓ा рд╣ै।"
✍️ рдЕрдкрдиे рд╡ोрдЯ рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓ें – рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдкрдХा рдПрдХ рд╡ोрдЯ рджेрд╢ рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдмрдиें, рджूрд╕рд░ों рдХो рднी рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ें:
- рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░, рджोрд╕्рддों, рдкрдб़ोрд╕िрдпों рдХो рд╡ोрдЯिंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ें
- рдЧाँрд╡ рдпा рдоोрд╣рд▓्рд▓े рдоें рдЪुрдиाрд╡ी рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдПँ
- рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдорддрджाрди рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдоें рдкोрд╕्рдЯ рдХрд░ें
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै?
-
рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рддी рд╣ै
рд╣рдо рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░рдЪрдиा, рдЬाрддिрдпाँ, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдФрд░ рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдвंрдЧ рд╕े рдЬाрди рдкाрддे рд╣ैं। -
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ीрдЦ рдоिрд▓рддी рд╣ै
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣рдоें рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рдЧрд▓рддिрдпों рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рд╕े рд╕िрдЦाрддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЖрдЬ рдХ्рдпा рдмेрд╣рддрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। -
рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХी рд╕рдордЭ
рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирддे рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ рдЬ़िрдо्рдоेрджाрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдирддे рд╣ैं। -
рдЖрд░्рдеिрдХ рдлैрд╕рд▓े рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддे рд╣ैं
рдкैрд╕ा рдХрдоाрдиा, рдмрдЪрдд рдХрд░рдиा, рдмрдЬрдЯ рдмрдиाрдиा, рдпे рд╕рдм рд╣рдоें рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕िрдЦाрддा рд╣ै। -
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХी рд╕рдордЭ
рднूрдЧोрд▓ рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рдкाрдиी, рдоिрдЯ्рдЯी, рдЬंрдЧрд▓ рдЖрджि рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдХैрд╕े рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП।
ЁЯФ╖ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд╣ाँ-рдХрд╣ाँ рд╣ोрддा рд╣ै?
- рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें (рдЕрдз्рдпाрдкрдХ, рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдирдиे рдоें)
- рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдХी рддैрдпाрд░ी (UPSC, MPPSC, SSC рдЖрджि)
- рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡рдХ, NGO рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рдоें
- рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдоें
- рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдЬрдирд╕ंрд╡ाрдж рдоें
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдПрдХ рдЦिрдб़рдХी рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХ, рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдпрджि рд╣рдо рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдП, рддो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕рдордЭрдиा рдФрд░ рдЕрдкрдиाрдиा рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
ЁЯУМ рдЕрдЧрд▓ा рд▓ेрдЦ рдЬрд▓्рдж рд╣ी: рджोрд╕्рддों рдоैं рдЕрдкрдиे рдЕрдЧрд▓े рд▓ेрдЦों рдПрдХ рдХрд░рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░िрдд рдзीрд░े рдзीрд░े рд▓िрдЦूंрдЧा рдЖрдк рдЕрдкрдиें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдЬाрд░ी рд░рдЦिрдП рдЕрдкрдХा рд╕ाрдеी рдЕрдкрдХे рд╕ाрде рдирдП рдирдП рд╡िрдЪाрд░ों рдкे рд▓िрдЦрддा рд░рд╣ूंрдЧा
✍️ рд▓ेрдЦрдХ – рднूрдкेंрдж्рд░ рджाрд╣िрдпा
ЁЯУН рд╕्рдеाрди – рдЧ्рд░ाрдо рдзौрдЪрдЯ, рд░ीрд╡ा (рдо.рдк्рд░.)

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें
“рдЕрдЧрд░ рдкोрд╕्рдЯ рдкрд╕ंрдж рдЖрдИ рд╣ो рддो рд╕ाрдЭा рдХрд░ें рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рдмрддाрдПँ।”