ЁЯМ┐ "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг – рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ै"
ЁЯМ┐ "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг – рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ै"
✍️ рд▓ेрдЦрдХ – рднूрдкेंрдж्рд░ рджाрд╣िрдпा
рдирдорд╕्рдХाрд░ рджोрд╕्рддों,
рдоैं рднूрдкेंрдж्рд░, рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдм्рд▓ॉрдЧ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ूँ। рдЖрдЬ рдоैं рдПрдХ рдРрд╕े рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рддो рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣рдо рдЙрд╕े рдкрдв़рдиे рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं – "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг"।
"рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг – рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ै" |
![]() |
ЁЯМ┐ "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг – рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ै" |
рд╣рдо рд╕ुрдмрд╣ рдЙрдарддे рд╣ी рдЬिрд╕ рд╣рд╡ा рдоें рд╕ाँрд╕ рд▓ेрддे рд╣ैं,
рдЬिрд╕ рдкाрдиी рд╕े рдоुँрд╣ рдзोрддे рд╣ैं,
рдЬिрд╕ рд╕ूрд░рдЬ рдХी рд░ौрд╢рдиी рдоें рджिрди рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं,
рдЬो рдкेрдб़ рд╣рдоें рдЫाँрд╡ рджेрддे рд╣ैं –
рдпे рд╕рдм рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ी рддो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣ै!
ЁЯдФ рд▓ेрдХिрди рдХ्рдпा рд╣рдордиे рдХрднी рдЦुрдж рд╕े рдкूрдЫा – "рдЖрдЦ़िрд░ рдпрд╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣ै рдХ्рдпा?"
рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╣рдо рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрдв़рддे рд╣ैं, рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд░рдЯрддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╕рдордЭрддे рдирд╣ीं।
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ा рдЬीрд╡рди рд╣ै, рд╣рдоाрд░ा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╣ै, рд╣рдоाрд░ी рд╕ाँрд╕ рд╣ै।
ЁЯМ▒ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕рд╣ी рдорддрд▓рдм рдХ्рдпा рд╣ै?
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╢рдм्рдж рдмрдиा рд╣ै –
‘рдкрд░ि’ рдпाрдиी рдЪाрд░ों рдУрд░, рдФрд░ ‘рдЖрд╡рд░рдг’ рдпाрдиी рдЬो рдШेрд░े рд╣ुрдП рд╣ै।
рддो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡ो рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै рдЬो рд╣рдоें рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдШेрд░рддा рд╣ै –
рд╣рд╡ा, рдкाрдиी, рдзрд░рддी, рдЖрдХाрд╢, рдкेрдб़, рдЬाрдирд╡рд░, рдкрдХ्рд╖ी рдФрд░ рд╣рдо рдЗंрд╕ाрди рдЦुрдж।
ЁЯУМ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी 5 рдмाрддें:
- рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕्рдеिрд░ рдирд╣ीं, рдЪрд▓ाрдпрдоाрди рд╣ै – рд╣рд░ рдХ्рд╖рдг рдмрджрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рджेрддा рд╣ै, рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рднी рдмрдиाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै।
- рд╣рдоाрд░ी рд╣рд░ рдХ्рд░िрдпा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
- рдк्рд░рджूрд╖рдг рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджुрд╢्рдорди рд╣ै।
- рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдзрд░्рдо рд╣ै।
ЁЯМ┐ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг: рдПрдХ рд╕рддрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХрднी рд╕्рдеिрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рдпрд╣ рд╣рд░ рдХ्рд╖рдг рдмрджрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै – рдХрднी рдоौрд╕рдо рдХे рд░ूрдк рдоें, рдХрднी рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें, рддो рдХрднी рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдХाрд░рдг। рдЧрд░्рдоी рдХे рдмाрдж рдмाрд░िрд╢ рдЖрддी рд╣ै, рдлिрд░ рд╕рд░्рджी – рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдиिрдпрдо рд╣ै। рдкेрдб़-рдкौрдзे рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдирдП рдкрдд्рддे, рдлूрд▓ рдФрд░ рдлрд▓ рджेрддे рд╣ैं, рдкुрд░ाрдиे рдЧिрд░рддे рд╣ैं – рдпрд╣ рд╕рдм рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЪрд▓ाрдпрдоाрди рд╣ै, рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ै। рдирджिрдпाँ рдмрд╣рддी рд╣ैं, рд╕ूрд░्рдп рд╣рд░ рджिрди рдЙрдЧрддा рдФрд░ рдврд▓рддा рд╣ै, рдкрдХ्рд╖ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं – рдпे рд╕рднी рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдоें рд╕िрдЦाрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдПрдХ рд╕рддрдд рдпाрдд्рд░ा рд╣ै।
рдпрджि рд╣рдо рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд▓ें рдХि рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЬрдб़ рдирд╣ीं, рдЬीрд╡ंрдд рд╣ै – рддो рд╣рдо рдЙрд╕े рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдордЭ рдкाрдПँрдЧे рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा рд╕ीрдЦेंрдЧे।
✍️ рдХрд╡िрддा рдХे рд░ूрдк рдоें:
ЁЯМ▒ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдЪाрд▓
рди рд╕्рдеिрд░ рд╣ै рдпे, рди рд╢ांрддि рдХा рдж्рд╡ाрд░,
рдЪрд▓рддा рд╣ै рд╣рд░ рдкрд▓, рдЬैрд╕े рд╕рдордп рдХी рдзाрд░।
рдкेрдб़ों рдХी рд╢ाрдЦें рдЭूрдорддी рд╣рд╡ा рд╕ंрдЧ,
рдоौрд╕рдо рдмрджрд▓рддा рд╣рд░ рджिрди рдирдП рд░ंрдЧ।
рдирджिрдпाँ рдмрд╣ें, рдзूрдк рдЫाँрд╡ рд╕ाрде рд▓ाрдПँ,
рдк्рд░рдХृрддि рд╣рд░ рдкрд▓ рдирдИ рджिрд╢ा рдоें рдЬाрдП।
рд╣рдо рд╕рдордЭें рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХा рдЬ्рдЮाрди,
рддрднी рдмрдЪेрдЧा рдпे рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдорд╣ाрди।
ЁЯМ┐ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг – рдЬीрд╡рдирджाрддा рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдХा рд░рдХ्рд╖рдХ
"рдк्рд░рджूрд╖рдг рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджुрд╢्рдорди рд╣ै"
рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рд╕рдордпाрдиुрдХूрд▓ рд╣ै।
рдЖрдЗрдП рдЗрд╕े рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा, рд░ोрдЬ़рдорд░्рд░ा рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭрддे рд╣ैं:
ЁЯМл️ рдк्рд░рджूрд╖рдг – рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджुрд╢्рдорди рдХ्рдпों рд╣ै?
ЁЯУМ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े – рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЬрдм рд╣рдо рд╣рд╡ा, рдкाрдиी, рдоिрдЯ्рдЯी, рдз्рд╡рдиि рдпा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЧंрджрдЧी, рд░рд╕ाрдпрди, рдпा рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдЪीрдЬ़ें рдоिрд▓ा рджेрддे рд╣ैं, рддो рдЙрд╕े "рдк्рд░рджूрд╖рдг" рдХрд╣рддे рд╣ैं।
ЁЯСЙ рдпे рдЪीрдЬ़ें рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдЧंрджा рдХрд░рддी рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЗंрд╕ाрдиों, рдЬाрдирд╡рд░ों, рдкेрдб़ों рдФрд░ рдкूрд░ी рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рднी рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрддी рд╣ैं।
❗ рдХ्рдпों рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि "рдк्рд░рджूрд╖рдг рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджुрд╢्рдорди рд╣ै"?
рдХ्рдпोंрдХि:
- рдпрд╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдмिрдЧाрдб़ рджेрддा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЬीрд╡рдирджाрдпी рддрдд्рд╡ों (рд╣рд╡ा, рдкाрдиी, рдоिрдЯ्рдЯी) рдХो рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдмрдиा рджेрддा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп, рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों, рдкेрдб़-рдкौрдзों – рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯзк рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрд╕рд░:
1️⃣ рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг (Air Pollution):
- рд╕्рд░ोрдд: рдЧाрдб़िрдпों рдХा рдзुрдЖँ, рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ, рдЬрд▓рддी рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ/рдХрдЪрд░ा
- рдЕрд╕рд░: рд╕ाँрд╕ рдХी рдмीрдоाрд░िрдпाँ, рдЕрд╕्рдердоा, рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХी рдоृрдд्рдпु, рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ
2️⃣ рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг (Water Pollution):
- рд╕्рд░ोрдд: рдЧंрджा рдиाрд▓ा, рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХा рдкाрдиी, рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХрдЪрд░ा
- рдЕрд╕рд░: рдкीрдиे рдХा рдкाрдиी рдЬрд╣рд░ीрд▓ा, рдордЫрд▓िрдпों рдХी рдоृрдд्рдпु, рдкेрдЯ рдХी рдмीрдоाрд░िрдпाँ
3️⃣ рдоिрдЯ्рдЯी рдк्рд░рджूрд╖рдг (Soil Pollution):
- рд╕्рд░ोрдд: рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ, рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж, рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ
- рдЕрд╕рд░: рдлрд╕рд▓ें рдЦрд░ाрдм, рдЬ़рдоीрди рдмंрдЬрд░, рдЦाрдиा рд╡िрд╖ैрд▓ा
4️⃣ рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рджूрд╖рдг (Noise Pollution):
- рд╕्рд░ोрдд: рд▓ाрдЙрдбрд╕्рдкीрдХрд░, рд╡ाрд╣рди, рдкрдЯाрдЦे, рдорд╢ीрдиें
- рдЕрд╕рд░: рдЪिрдв़рдЪिрдв़ाрдкрди, рдиींрдж рдоें рдмाрдзा, рд╕ुрдирдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рдХрдордЬोрд░
ЁЯза рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕рд╣ рдкाрддा рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХो?
рдХ्рдпोंрдХि:
- рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╢ुрдж्рдзि рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╕ीрдоिрдд рд╣ै।
- рдЬрдм рд╣рдо рдЬ़рд░ूрд░рдд рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧंрджрдЧी рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди рдбाрд▓рддे рд╣ैं, рддो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд░рдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा।
- рдкेрдб़ рдХрдо рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдирджिрдпाँ рд╕ूрдЦ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╣рд╡ा рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै –
ЁЯСЙ рдпрд╣ рд╕рдм рдЗрд╕рд▓िрдП рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░рджूрд╖рдг рд░ोрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдлैрд▓ рдЧрдпा рд╣ै।
✍️ рд▓ेрдЦрдХीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े:
"рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╡рд╣ рдЕрджृрд╢्рдп рд╢рдд्рд░ु рд╣ै,
рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЬ़рд╣рд░ рдлैрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╣рдо рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЬ़рдоीрди рдЦोрдж рд░рд╣े рд╣ैं,
рдкрд░ рдЦुрдж рдЕрдкрдиा рд╣ी рдЧрдб्рдвा рдмрдиा рд░рд╣े рд╣ैं।
рдк्рд░рдХृрддि рдЦाрдоोрд╢ рд╣ै,
рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдЪुрдк्рдкी рдмрд╣ुрдд рднाрд░ी рдкрдб़ рд╕рдХрддी рд╣ै।"
рдк्рд░рджूрд╖рдг рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдоाрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХोрдИ рдЕрдЪाрдирдХ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрдкрджा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЗंрд╕ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдзीрдоा рдЬ़рд╣рд░ рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рд╣рдордиे рдЕрднी рднी рдЗрд╕े рдирд╣ीं рд░ोрдХा, рддो рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХो рд╢ुрдж्рдз рд╣рд╡ा рдФрд░ рд╕ाрдл़ рдкाрдиी рднी рд╕рдкрдиा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧेрдЧा।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХो рд░ोрдХрдиा рд╣ी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рд╣ै।
"рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдзрд░्рдо рд╣ै"
— рдпрд╣ рд╡ाрдХ्рдп рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЧрд╣рд░ा рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै।
рдЖрдЗрдП рдЗрд╕े рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं:
ЁЯМ┐ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдпाрдиी рдХ्рдпा?
рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै – рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ़ рдХो рд╕ंрднाрд▓ рдХрд░ рд░рдЦрдиा, рдЙрд╕рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा, рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा।
рдЬрдм рд╣рдо рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ोрддा рд╣ै:
- рдкेрдб़-рдкौрдзों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा
- рдкाрдиी рдХी рдмрд░्рдмाрджी рд░ोрдХрдиा
- рдЬाрдирд╡рд░ों, рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХो рдмрдЪाрдиा
- рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХрдо рдХрд░рдиा
- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा
ЁЯМП "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг" рдзрд░्рдо рдХ्рдпों рд╣ै?
рдпрд╣ाँ рдзрд░्рдо рдХा рдорддрд▓рдм рдХिрд╕ी рдкूрдЬा-рдкाрда рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдХрд░्рддрд╡्рдп рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕े рд╣ै।
рдЬैрд╕े:
- рдоाрддा-рдкिрддा рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣рдоाрд░ा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै,
- рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╣рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХा рднी рдЖрджрд░ рдФрд░ рджेрдЦрднाрд▓ рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै –
"рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдХेрд╡рд▓ рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╣рдоाрд░ा рдзрд░्рдо рд╣ै।"
✍️ рд▓ेрдЦрдХीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╕рдордЭिрдП:
рдЬрдм рд╣рдо рдкेрдб़ рд▓рдЧाрддे рд╣ैं,
рддो рд╣рдо рд╕िрд░्рдл рдЫाрдпा рдирд╣ीं рдЙрдЧाрддे –
рд╣рдо рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕ाँрд╕े рдмोрддे рд╣ैं।
рдЬрдм рд╣рдо рдЬрд▓ рдХी рдмрд░्рдмाрджी рд░ोрдХрддे рд╣ैं,
рддो рд╣рдо рд╕िрд░्рдл рдкाрдиी рдирд╣ीं рдмрдЪाрддे –
рд╣рдо рдЬीрд╡рди рдХो рдмрдЪाрддे рд╣ैं।
рдЗрд╕рд▓िрдП, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдзрд░्рдо рд╣ै –
рдХ्рдпोंрдХि рдмिрдиा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЬीрд╡рди рдирд╣ीं, рдФрд░ рдмिрдиा рдЬीрд╡рди рдХे рдХोрдИ рднी рдзрд░्рдо рдирд╣ीं।
ЁЯЫС рдпрджि рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рди рд╣ो рддो?
- рдирджिрдпाँ рд╕ूрдЦ рдЬाрдПंрдЧी
- рдЬंрдЧрд▓ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे
- рдоौрд╕рдо рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा
- рдЗंрд╕ाрдиों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ंрдХрдЯ рдоें рдЖ рдЬाрдПрдЧा
✅ рдХ्рдпा рдХрд░ें рд╣рдо?
- рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдПрдХ рдкेрдб़ рд▓рдЧाрдПं
- рдЬрд▓, рдмिрдЬрд▓ी рдХा рдЕрдкрд╡्рдпрдп рди рдХрд░ें
- рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХा рдХрдо рд╕े рдХрдо рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें
- рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдХो рднी рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░ें
рдзрд░्рдо рд╡рд╣ी рд╕рдЪ्рдЪा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╕рдмрдХा рдХрд▓्рдпाрдг рдХрд░े।
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा, рдЙрд╕рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा –
рд╣рдо рд╕рдмрдХा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдФрд░ рдкрд╡िрдд्рд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै।
ЁЯМ▒ "рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдмрдЪाрдиा рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдкूрдЬा рд╣ै।"
ЁЯМН "рдзрд░рддी рд╣рдоाрд░ी рдоाँ рд╣ै – рдЙрд╕рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ी рд╣рдоाрд░ी рд╕ेрд╡ा рд╣ै।"
ЁЯМН рддो рджोрд╕्рддों, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣рдоें рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрддा рд╣ै?
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕िрдЦाрддा рд╣ै –
- рд╕ाрдЭा рдЬीрд╡рди рдЬीрдиा
- рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдиा
- рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░рдиा
- рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕рдордЭрджाрд░ी рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा
✨ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╕ोрдЪ рд╕े –
"рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдХिрддाрдмों рдоें рдордд рдЦोрдЬो,
рдЗрд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ाँрд╕ों рдоें рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ो।
рд╣рд░ рдкрдд्рддा, рд╣рд░ рдмूँрдж, рд╣рд░ рдХिрд░рдг –
рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ंрджेрд╢ рд╣ै – рдоैं рд╣ूँ, рдЗрд╕рд▓िрдП рддुрдо рд╣ो।"
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рддो рдЪрд▓िрдП рджोрд╕्рддों, рдЕрдм рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдХेрд╡рд▓ рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рдЬीрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиें।
рд╣рд░ рджिрди, рд╣рд░ рдХाрдо рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░ें –
рдХ्рдпोंрдХि "рдпрджि рд╣рдо рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░ेंрдЧे, рддो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣рдоाрд░ी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░ेрдЧा।"
- ✅ "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░ 10 рдЬрд░ूрд░ी рд╕рд╡ाрд▓-рдЬрд╡ाрдм"?
- ✅ "рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдХрд╣ाрдиी"?
- ✅ "рдЧाँрд╡ рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕े рдЬुрдб़ी рд╕рдЪ्рдЪी рдмाрддें"?
рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдЪाрд░ों рдУрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं, рд╣рдоें рдкेрдб़, рдкौрдзे, рд╣рд╡ा, рдкाрдиी, рдЬाрдирд╡рд░, рдкрд╣ाрдб़, рдирджिрдпाँ – рд╕рдм рдХुрдЫ рджिрдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕рдм рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं "рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг"।
рдЕрдм рдЖрдЗрдП, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╕рд╡ाрд▓-рдЬрд╡ाрдм рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рддाрдХि рд╣рд░ рдмाрдд рдпाрдж рднी рд░рд╣े рдФрд░ рд╕рдордЭ рднी рдЖрдП।
❓ рдк्рд░рд╢्рди 1: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рдХी рд╡рд╣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджुрдиिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╣рдо рд░рд╣рддे рд╣ैं – рдЬैрд╕े рд╣рд╡ा, рдкाрдиी, рдоिрдЯ्рдЯी, рдкेрдб़-рдкौрдзे, рдЬाрдирд╡рд░ рдФрд░ рдЗंрд╕ाрди। рдпрд╣ рд╕рдм рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрддे рд╣ैं।
❓ рдк्рд░рд╢्рди 2: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдХौрди-рдХौрди рд╕े рдШрдЯрдХ (components) рд╣ोрддे рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░:
- рдЬीрд╡िрдд рдШрдЯрдХ (Biotic): рдордиुрд╖्рдп, рдЬाрдирд╡рд░, рдкेрдб़-рдкौрдзे, рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдЖрджि।
- рдЕрдЬीрд╡ рдШрдЯрдХ (Abiotic): рд╣рд╡ा, рдкाрдиी, рдоिрдЯ्рдЯी, рдзूрдк, рддाрдкрдоाрди рдЖрджि।
❓ рдк्рд░рд╢्рди 3: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХ्рдпों рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
- рд╣рдо рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рд╡ा рд▓ेрддे рд╣ैं
- рдкाрдиी рдкीрддे рд╣ैं
- рдкेрдб़-рдкौрдзों рд╕े рднोрдЬрди рдФрд░ рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдоिрд▓рддी рд╣ैं
- рдЬाрдирд╡рд░ों рд╕े рджूрдз, рдЕंрдбा рдЖрджि
- рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЕрдиाрдЬ рдЙрдЧрддा рд╣ै
ЁЯСЙ рдпे рд╕рдм рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕े рд╣ी рддो рдоिрд▓рддा рд╣ै!
❓ рдк्рд░рд╢्рди 4: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдХैрд╕े рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
- рдкेрдб़ों рдХी рдХрдЯाрдИ
- рдХाрд░-рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рд╕े рдиिрдХрд▓рддा рдзुрдЖँ
- рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдФрд░ рдХрдЪрд░ा
- рдирджिрдпों рдоें рдЧंрджा рдкाрдиी рдЫोрдб़рдиा
- рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рд╢िрдХाрд░
ЁЯСЙ рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рджूрд╖рдг рдФрд░ рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ोрддी рд╣ैं।
❓ рдк्рд░рд╢्рди 5: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХिрддрдиे рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
- рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг (Air Pollution)
- рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг (Water Pollution)
- рднूрдоि рдк्рд░рджूрд╖рдг (Soil Pollution)
- рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рджूрд╖рдг (Noise Pollution)
❓ рдк्рд░рд╢्рди 6: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдХैрд╕े рдмрдЪा рд╕рдХрддे рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░:
- рдЬ्рдпाрджा рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкेрдб़ рд▓рдЧाрдХрд░
- рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХा рдХрдо рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдХे
- рдкाрдиी рдФрд░ рдмिрдЬрд▓ी рдХी рдмрдЪрдд рдХрд░рдХे
- рдХूрдб़ा-рдХрдЪрд░ा рд╕рд╣ी рдЬрдЧрд╣ рдлेंрдХрдХрд░
- рд╕ाрдЗрдХрд▓ рдпा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╡ाрд╣рди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे
❓ рдк्рд░рд╢्рди 7: рдХ्рдпा рдХोрдИ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджिрд╡рд╕ рд╣ोрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
рд╣ाँ, рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 5 рдЬूрди рдХो "рд╡िрд╢्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджिрд╡рд╕" рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
❓ рдк्рд░рд╢्рди 8: рдкौрдзे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдХ्рдпा рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं?
рдЙрдд्рддрд░:
- рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рджेрддे рд╣ैं
- рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдХोхР╕ рдХрд░рддे рд╣ैं
- рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдкрдХрдб़рдХрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं
- рдЫाрдпा рдФрд░ рднोрдЬрди рджेрддे рд╣ैं
ЁЯСЙ рдЗрд╕рд▓िрдП рдкेрдб़-рдкौрдзे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ैं।
❓ рдк्рд░рд╢्рди 9: рд╣рдоाрд░े рд░ोрдЬ़ рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░:
рд╣рдо рд╣рд░ рджिрди рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं – рдЬैрд╕े
- рд╕ुрдмрд╣ рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиा – рд╣рд╡ा
- рдЪाрдп рдХा рдкाрдиी – рдЬрд▓
- рдХрдкрдб़े – рдХрдкाрд╕ рдХा рдкौрдзा
- рдЦाрдиा – рдЦेрдд рдФрд░ рдкрд╢ु
ЁЯСЙ рд╣рдо рдЬो рднी рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै।
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХेрд╡рд▓ рдкрдв़ाрдИ рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдпрджि рд╣рдо рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рд░рдЦेंрдЧे, рддो рд╣рдоाрд░ा рднрд╡िрд╖्рдп рднी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧा।
"рдкेрдб़ рд▓рдЧाрдУ, рдЬीрд╡рди рдмрдЪाрдУ!", "рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╣рдЯाрдУ, рдк्рд░рдХृрддि рдмрдЪाрдУ!" – рдпे рд╕िрд░्рдл рдиाрд░े рдирд╣ीं, рдЬीрд╡рди рдХा рдоंрдд्рд░ рд╣ैं।
рдЕंрдд рдоें
ЁЯМ┐ рдкेрдб़ рд╣рдоाрд░े рд╕рдЪ्рдЪे рд╕ाрдеी,
рд╡ाрдпु рдЬрд▓ рджेрддे рджिрди-рд░ाрдд рд╣ी।
рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╕े рдЗрдирдХो рдмрдЪाрдПँ,
рд╕рдм рдоिрд▓рдХрд░ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рд▓ाрдПँ।
рдк्рд░рдХृрддि рдоुрд╕्рдХाрдП, рдЬीрд╡рди рд╕рдЬे!
рджोрд╕्рддों рдоैं рдЖрдЧे рдФрд░ рднी рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХि рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЕрди्рдп рдм्рд▓ाрдЧ рдоें рджूंрдЧा рдЖрдк рднी рдкрдв़े рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╢ेрдпрд░ рдХрд░ें рдФрд░ рднी рдкोрд╕्рдЯ рдХो рдкрдв़े рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдХो рд╡िрдЬिрдЯ рдХрд░ें рдоैं рдЕрдкрдиे рдм्рд▓ाрдЧ рдоें рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╣ाрд░ рдЫेрдд्рд░ рдоें рд▓िрдЦрддा рд░ाрд╣рдд рд╣ूं
✍️ рд▓ेрдЦрдХ:
рднूрдкेंрдж्рд░ рджाрд╣िрдпा
MBA – HRD, Rural Blogger
https://dahiyabhupend.blogspot.com

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें
“рдЕрдЧрд░ рдкोрд╕्рдЯ рдкрд╕ंрдж рдЖрдИ рд╣ो рддो рд╕ाрдЭा рдХрд░ें рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ुрдЭाрд╡ рдмрддाрдПँ।”