ЁЯзк рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै? – рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рдЬ्рдЮाрди
https://www.facebook.com/share/19dy1Um6M5/?mibextid=xfxF2i
ЁЯзк рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै? – рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рдЬ्рдЮाрди
рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा (Introduction):
рджोрд╕्рддो!
рдЬैрд╕ा рдХि рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं, рдоैं рдЕрдкрдиे рдм्рд▓ॉрдЧ्рд╕ рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХрдХ्рд╖ा 5 рддрдХ рдХे рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЬैрд╕े рд╣िंрджी, рдЧрдгिрдд, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी, рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ूँ। рдоैंрдиे рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдХि рдпे рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рдХ्рдпों рдкрдв़ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рдЗрдирдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै, рдФрд░ рдЗрди्рд╣ें рдХैрд╕े рдпाрдж рд░рдЦा рдЬाрдП।
рдЕрдм рдоैं рдЖрдкрдХो рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рдХे рд╡िрд╖рдпों рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ – рддाрдХि рдЬрдм рднी рдХोрдИ рдЖрдкрд╕े рдпрд╣ рдкूрдЫे рдХि “рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै?”, рддो рдЖрдк рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рджे рд╕рдХें।
рдоेрд░ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕िрд░्рдл рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкाрд╕ рдХрд░ाрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╣рд░ рд╡िрд╖рдп рдХो рд╕рдордЭрдиा, рдпाрдж рд░рдЦрдиा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрдиा рд╣ै।
рдЖрдЬ рд╣рдо рд╢ुрд░ू рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Science) рд╕े – рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд╖рдп рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рдлैрд▓ा рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ рджिрди рд╣рдоाрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдХो рдЖрд╕ाрди рдмрдиाрддा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рдоें рд╣рдо рдЬाрдиेंрдЧे:
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै?
- рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрдЦाрдПँ рдХौрди-рдХौрди рд╕ी рд╣ैं?
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрддा рд╣ै?
- рдШрд░ рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬुрдб़े рдЖрд╕ाрди рдк्рд░рдпोрдЧ
- рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рддैрдпाрд░ी рдХे рдЯिрдк्рд╕
рдЪрд▓िрдП, рдЖрдЬ рдХी "рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпाрдд्рд░ा" рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं…
ЁЯзк рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै? – рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рдЬ्рдЮाрди
ЁЯФ╣ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा:
рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рдХрднी рд╕ोрдЪा рд╣ै рдХि рдкंрдЦा рдХैрд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै? рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै? рдмाрд░िрд╢ рдХ्рдпों рд╣ोрддी рд╣ै? рдпे рд╕рднी рд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рдЬрд╡ाрдм рд╣рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рджेрддा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕िрд░्рдл рдХिрддाрдмों рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╣ै – рд░рд╕ोрдИ рдоें, рдЦेрддों рдоें, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдоें, рдмिрдЬрд▓ी рдоें, рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдоें рднी।
рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рддрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрдв़ाрдИ рд╣рдоें рддрд░्рдХ, рд╕ोрдЪ, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ै।
ЁЯФм рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै?
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै – "рдЬाрдирдиा", "рд╕рдордЭрдиा", рдФрд░ "рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдиा"।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡ो рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдЪीрдЬ़ें рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдЬрдм рд╣рдо рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ़ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдпрд╣ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдХि "рдРрд╕ा рдХ्рдпों рд╣ुрдЖ?", рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЦोрдЬрддे рд╣ैं — рд╡рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП:
рдкंрдЦा рдЪрд▓рддा рдХैрд╕े рд╣ै?
рд╕ूрд░рдЬ рд░ोрдЬ़ рдкूрд░рдм рд╕े рд╣ी рдХ्рдпों рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै?
рдмीрдЬ рд╕े рдкौрдзा рдХैрд╕े рдмрдирддा рд╣ै?
рдоोрдмाрдЗрд▓ рдоें рдЖрд╡ाрдЬ़ рдФрд░ рдлोрдЯो рдХैрд╕े рдЖрддे рд╣ैं?
рдЗрди рд╕рднी рд╕рд╡ाрд▓ों рдХा рдЬрд╡ाрдм рд╣рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рджेрддा рд╣ै।
ЁЯУЪ рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें рдкрд░िрднाрд╖ा:
"рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдХ рдРрд╕ा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣рдо рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧ, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдФрд░ рддрд░्рдХ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं।"
ЁЯУШ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा (Definition of Science):
"рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдХ рдРрд╕ा рдЬ्рдЮाрди рд╣ै, рдЬो рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдШрдЯिрдд рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг (Observation), рдк्рд░рдпोрдЧ (Experiment) рдФрд░ рддрд░्рдХ (Reasoning) рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै।"
рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕рдордЭрдиे рдпोрдЧ्рдп рднाрд╖ा рдоें:
"рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡рд╣ рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЪीрдЬ़ें рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं – рдЬैрд╕े рд╣рд╡ा рдХ्рдпों рдЪрд▓рддी рд╣ै, рд╕ूрд░рдЬ рдХैрд╕े рдЪрдордХрддा рд╣ै, рдкौрдзे рдХैрд╕े рдмрдв़рддे рд╣ैं рдЖрджि।"
✅ рдкुрд╕्рддрдХीрдп рдкрд░िрднाрд╖ा (рдеोрдб़ी рддрдХрдиीрдХी рднाрд╖ा рдоें):
"рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдЬ्рдЮाрди рд╣ै, рдЬो рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рдЬाँрдЪ, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╕िрдж्рдзांрддों рдФрд░ рдиिрдпрдоों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддा рд╣ै।"
ЁЯза рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдЯ्рд░िрдХ:
> "рд╡िрдЬ्рдЮाрди = рджेрдЦрдиा + рд╕ोрдЪрдиा + рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा + рд╕рдордЭрдиा"
ЁЯМ▒ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрддा рд╣ै?
рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЖрджрдд
рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рд╡ाрд▓
"рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЖрджрдд рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?
✅ 1. рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рд░ рдЪीрдЬ़ рдХो рдЖँрдЦ рдмंрдж рдХрд░рдХे рдоाрдирдиे рдХे рдмрдЬाрдп "рдХ्рдпों?", "рдХैрд╕े?" рдЬैрд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдХी рдЖрджрдд рдбाрд▓рддी рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдкेрдб़ рд╣рд╡ा рдХ्рдпों рджेрддे рд╣ैं?
– рдмिрдЬрд▓ी рдХैрд╕े рдмрдирддी рд╣ै?
– рдЧोрд▓ी рдЦाрдиे рд╕े рдмुрдЦाрд░ рдХैрд╕े рдЙрддрд░рддा рд╣ै?
ЁЯСЙ рдРрд╕े рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рджिрдоाрдЧ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рдмрдв़рддी рд╣ै।
✅ 2. рддрд░्рдХ рдФрд░ рдХाрд░рдг рдвूँрдврдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рдмाрдд рдХो рддрд░्рдХ (reason) рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭो, рдмिрдиा рд╕ोрдЪे рдоाрди рдордд рд▓ो।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рджрд╣ी рдХ्рдпों рдЬрдорддी рд╣ै?
– рд▓ौ рдХ्рдпों рдЬрд▓рддी рд╣ै?
ЁЯСЙ рдпे рд╕рд╡ाрд▓ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं – рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЖрджрдд рдмрдирддी рд╣ै।
✅ 3. рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЦुрдж рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै:
рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдХोрдИ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा, рдХ्рдпों рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рд╡ैрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рддो рдХ्рдпों рдирд╣ीं?
рдЬैрд╕े:
– рдкाрдиी рдЧрд░рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рднाрдк рдХ्рдпों рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै?
– рдмीрдЬ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдХ्рдпों рдЙрдЧрддा рд╣ै?
ЁЯСЙ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╕े рд╡рд╣ рдЦुрдж рдкрд░िрдгाрдо рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै, рдЬो рд╕ोрдЪрдиे рдФрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЖрджрдд рдмрдиा рджेрддा рд╣ै।
✅ 4. рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╣рд▓ рдиिрдХाрд▓рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬो, рд╣ाрд░ рдордд рдоाрдиो।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдкंрдЦा рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпा? рд╕ोрдЪो: рдмिрдЬрд▓ी рдЧрдИ рд╣ै рдпा рд╡ाрдпрд░ рдЦрд░ाрдм?
– рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЪाрд░्рдЬ рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ा? – рд╕ॉрдХेрдЯ рдЪेрдХ рдХрд░ो, рдЪाрд░्рдЬрд░ рдмрджрд▓ो।
ЁЯСЙ рдпे рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдЪीрдЬ़ें рдЫाрдд्рд░ рдХो рд░ोрдЬ़ рдХी рдЬ़िंрджрдЧी рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдФрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрддी рд╣ैं।
✅ 5. рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдХाрд░рдг рд╕े рдЬोрдб़рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддी рд╣ै – рдХोрдИ рднी рдиिрдпрдо рдмрдиा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХाрд░рдг рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕ोрдЪрдХрд░ рд╕рдордЭो।
рдЬैрд╕े:
– рди्рдпूрдЯрди рдХा рдиिрдпрдо – "рд╣рд░ рдХ्рд░िрдпा рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै" – рдЗрд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдЧुрдм्рдмाрд░े рдпा рдЭूрд▓े рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕िрд░्рдл рдпाрдж рдХрд░рдиे рдХी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि "рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЖрджрдд" рд╕िрдЦाрддी рд╣ै।
рд╡рд╣ рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рдмाрдд рдХो рдоाрдиो рдордд, рдкрд╣рд▓े рд╕ोрдЪो, рд╕рдордЭो, рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдЬ़рд░ूрд░рдд рд╣ो рддो рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЦुрдж рдЬाрдиो।
ЁЯУЦ рдпрд╣ी рдЖрджрдд рдЙрди्рд╣ें рдЬ़िंрджрдЧी рдоें рдПрдХ рд╕рдордЭрджाрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдЗंрд╕ाрди рдмрдиाрддी рд╣ै।
рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕
рдмрд╣ुрдд рд╕ुंрджрд░ рдк्рд░рд╢्рди
“рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?” – рдпрд╣ рдмाрдд рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ी рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рд╣ै।
1. "рдХ्рдпों?" рдкूрдЫрдиा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдЪीрдЬ़ рдХो рдЖँрдЦ рдоूंрджрдХрд░ рдоाрди рд▓ेрдиे рдХे рдмрдЬाрдп "рдХ्рдпों?", "рдХैрд╕े?", рдФрд░ "рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЕрдЧрд░...?" рдЬैрд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫे рдЬाрдПँ।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдкेрдб़ рдХी рдкрдд्рддिрдпाँ рд╣рд░ी рдХ्рдпों рд╣ोрддी рд╣ैं?
– рдЪाँрдж рджिрди рдоें рдХ्рдпों рдирд╣ीं рджिрдЦрддा?
– рдЕрдЧрд░ рдмिрдЬрд▓ी рди рд╣ो рддो рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा?
ЁЯСЙ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддी рд╣ै – рдпे рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫो, рдбрд░ो рдордд! рдХ्рдпोंрдХि рд╣рд░ рдирдпा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдПрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рд╣ै।
2. рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै:
рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкрдв़рддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдпрд╣ рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиा рдХोрдИ рдЧрд▓рддी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдордЭрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдкрд╣рд▓ा рдХрджрдо рд╣ै।
"рдЧрд▓рдд рд╕рд╡ाрд▓ рднी рдкूрдЫрдиा, рдЪुрдк рд░рд╣рдиे рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै।"
ЁЯСЙ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡рд╣ рдбрд░ рдФрд░ рдЭिрдЭрдХ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рдЦुрд▓рдХрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдФрд░ рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।
3. рдорд╣ाрди рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддे рд╣ैं:
рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪे рди्рдпूрдЯрди, рдЖрдЗंрд╕्рдЯीрди, рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо, рд╕ीрд╡ी рд░рдорди рдЬैрд╕े рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкрдв़рддे рд╣ैं, рддो рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдпे рд╕рдм рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рд╡ाрд▓े “рдЕрд▓рдЧ рдмрдЪ्рдЪे” рдеे।
рдЬैрд╕े:
Whatsapp -> https://link.meesho.co/AtD8XSjMWg (+916268365258) Catalog Name:*Chetak Lab Assistant (Part-B) Vigyan With 3000+ Objective Questions New Edition* Author: Subhash Charan Book Format: Paperback Genre: Exam Preparation ISBN: 9788197312984 Language: Hindi Pages: 601-700 Pages Publish Year: 2024 Publisher: RBD Sub Genre: Rajasthan Dispatch: 1 Day *Proof of Safe Delivery! Click to know on Safety Standards of Delivery Partners- https://ltl.sh/y_nZrAV3
– рди्рдпूрдЯрди рдиे рдкूрдЫा: "рд╕ेрдм рдиीрдЪे рд╣ी рдХ्рдпों рдЧिрд░рддा рд╣ै?"
– рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдиे рдкूрдЫा: "рд░ॉрдХेрдЯ рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдХैрд╕े рдЬाрддा рд╣ै?"
ЁЯСЙ рдЗрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдоें рдЧрд░्рд╡ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।
is 4. рддрд░्рдХ рдХे рдЬ़рд░िрдП рдЙрдд्рддрд░ рдЦोрдЬрдиे рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдоिрд▓рддी рд╣ै:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддी рд╣ै –
"рдЕрдЧрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдХрд╣ा рдХि рдРрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рддुрдо рдкूрдЫो – рдХ्рдпों?"
"рдЕрдЧрд░ рдЙрдд्рддрд░ рд╕рдордЭ рдоें рдирд╣ीं рдЖрдпा, рддो рдЦुрдж рдЦोрдЬो, рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ो।"
ЁЯСЙ рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рд╕ोрдЪрддा рд╣ै, рдЦुрдж рдЦोрдЬрддा рд╣ै – рддो рдЙрд╕рдоें рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рд╕े рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдкा рд▓ेрддा рд╣ै।
5. рдбрд░ рд╣рдЯाрдХрд░ ‘рдЦोрдЬрдиे’ рдХी рд╕ोрдЪ рджेрддी рд╣ै:
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдЧрд▓рддी рд╣ोрдиा рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдЧрд▓рддिрдпों рд╕े рд╕ीрдЦрдиा рд╣ी рдЕрд╕рд▓ी рдЬ्рдЮाрди рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рдбрд░рддे рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЦुрд▓рдХрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрддे рд╣ैं।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЪुрдк рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ोрдЪрдиे рдФрд░ рдкूрдЫрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдиाрддा рд╣ै।
рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ाрддा рд╣ै рдХि
“рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╕рд╡ाрд▓ рдЫोрдЯा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।”
ЁЯСЙ рдФрд░ рдпрд╣ी рд╣ै – рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕।
рддрд░्рдХ рд╕े рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा
"рддрд░्рдХ рд╕े рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?" — рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдЫूрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै।
рдЪрд▓िрдП рдЗрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕рдордЭ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं
ЁЯза рддрд░्рдХ рд╕े рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा – рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?
1. рддрде्рдп (Fact) рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा (Assumption) рдоें рдлрд░्рдХ рдХрд░рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддी рд╣ै –
"рдЬो рджिрдЦे, рдЬो рд╣ो, рдЬो рджोрд╣рд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХे – рд╡рд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै।"
ЁЯСЙ рдорддрд▓рдм рдХिрд╕ी рдмाрдд рдХो рддрднी рдоाрдиो рдЬрдм рд╡рд╣ рддрде्рдп рдФрд░ рдк्рд░рдоाрдг рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдмिрдЬрд▓ी рдХрдЯрдиे рдкрд░ рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं – "рд╢ाрдпрдж рднूрдд рдЖ рдЧрдпा!"
– рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкूрдЫрддा рд╣ै – "рдХ्рдпा рдмрд▓्рдм рдЦрд░ाрдм рд╣ै?", "рдХ्рдпा рддाрд░ рдХрдЯा рд╣ै?", "рдХ्рдпा рдЯ्рд░िрдк рд╣ुрдЖ?"
ЁЯСЙ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдХрд▓्рдкрдиा рд╕े рдирд╣ीं, рддрд░्рдХ рд╕े рд╕ोрдЪो, рддрднी рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдоिрд▓ेрдЧा।
2. "рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рд╣ो... рддो рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा?" рдХी рд╕ोрдЪ рджेрддी рд╣ै
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╣рд░ рд╡िрдЪाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдЕрдЧрд░ рдмीрдЬ рдХो рдкाрдиी рди рджें, рддो рдХ्рдпा рд╡рд╣ рдЙрдЧेрдЧा?
– рдЕрдЧрд░ рдзाрддु рдХो рдЧрд░рдо рдХрд░ें рддो рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा?
ЁЯСЙ рдмрдЪ्рдЪा рд╕ोрдЪрддा рд╣ै, рддрд░्рдХ рд▓рдЧाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдлिрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЙрдд्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै।
3. рдХाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдХी рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддी рд╣ै
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рдХाрд░рдг (Cause) рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо (Effect) рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╕рдордЭрдиे рд╕िрдЦाрддी рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдзूрдк рдоें рдмрд░्рдл рдХ्рдпों рдкिрдШрд▓рддी рд╣ै?
ЁЯСЙ рдХाрд░рдг: рддाрдкрдоाрди рдмрдв़рддा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдкрд░िрдгाрдо: рдмрд░्рдл рдкिрдШрд▓рддी рд╣ै।
ЁЯСЙ рдпे рд╕рдордЭ рдЙрд╕े рдЖрдЧे рдЬीрд╡рди рдоें рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдеिрддि рдХो рддाрд░्рдХिрдХ рдирдЬрд░िрдП рд╕े рджेрдЦрдиे рдХे рдХाрдмिрд▓ рдмрдиाрддी рд╣ै।
4. рд╕рдмूрдд (Evidence) рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХोрдИ рдмाрдд рдпूँ рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд╣рддा – рд╡ो рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि "рдк्рд░рдоाрдг рджिрдЦाрдУ!"
рдЬैрд╕े:
– рдХ्рдпा рд╣рд╡ा рд╣ोрддी рд╣ै? рд╣ाँ, рдХ्рдпोंрдХि рдкрдд्рддिрдпाँ рд╣िрд▓рддी рд╣ैं, рдкрддंрдЧ рдЙрдб़рддी рд╣ै।
– рдХ्рдпा рдкाрдиी рдоें рдирдордХ рдШुрд▓ рдЬाрддा рд╣ै? рд╣ाँ, рдХ्рдпोंрдХि рд╕्рд╡ाрдж рдмрджрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдирдордХ рджिрдЦрддा рдирд╣ीं।
ЁЯСЙ рдмрдЪ्рдЪा рд╣рд░ рдЙрдд्рддрд░ рдХे рдкीрдЫे рд╕ोрдЪрдиे + рдк्рд░рдоाрдг рджेрдиे рдХी рдЖрджрдд рдбाрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ी рддрд░्рдХ рд╣ै।
5. рд╕िрд╕्рдЯрдоेрдЯिрдХ рдвंрдЧ рд╕े рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЖрджрдд рдбाрд▓рддी рд╣ै
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╣рд░ рдЪीрдЬ़ рдХो step-by-step рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं:
- рд╕рд╡ाрд▓ рдХ्рдпा рд╣ै?
- рдХ्рдпा рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ै?
- рдХ्рдпा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै?
- рдХ्рдпा рдкрд░िрдгाрдо рдЖрдП?
- рдХ्рдпों рдРрд╕ा рд╣ुрдЖ?
ЁЯСЙ рдпрд╣ рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рд╕ोрдЪ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рд╕рд╣ी рдиिрд░्рдгрдп рддрдХ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдмिрдиा рддрд░्рдХ рдХे рд╡рд╣ рдЕрдзूрд░ी рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рдмाрдд рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫो, рдк्рд░рдоाрдг рдвूंрдвो, рдФрд░ рддрд░्рдХ рд╕े рдиिрд░्рдгрдп рд▓ो।
рддрднी рдЖрдк рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрддे рд╣ैं – рдФрд░ рдпрд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै।
"рд╕ोрдЪрдиा рддрд░्рдХ рд╕े, рдмोрд▓рдиा рдк्рд░рдоाрдг рд╕े – рдпрд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕िрдЦाрддी рд╣ै।"
рдЪीрдЬ़ों рдХो рдЦुрдж рджेрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭрдиा
рдмрд╣ुрдд рд╢ाрдирджाрд░ рд╕рд╡ाрд▓
"рдЪीрдЬ़ों рдХो рдЦुрдж рджेрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭрдиा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?" – рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬो рдХेрд╡рд▓ рдкрдв़рдХрд░ рдирд╣ीं, рджेрдЦрдХрд░, рдХрд░рдХे рдФрд░ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╕िрдЦाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЖрдЗрдП рдЗрд╕े рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं:
ЁЯСА рдЪीрдЬ़ों рдХो рдЦुрдж рджेрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭрдиा – рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?
1. рджेрдЦрдиा + рд╕ोрдЪрдиा = рд╕рдордЭрдиा
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддी рд╣ै –
"рдХिрд╕ी рднी рдЪीрдЬ़ рдХो рдкрд╣рд▓े рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦो, рдлिрд░ рд╕ोрдЪो рдХि рдпрд╣ рдХैрд╕े рдФрд░ рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै?"
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдЖрдк рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдзूрдк рдоें рдмрд░्рдл рдЬрд▓्рджी рдкिрдШрд▓рддी рд╣ै।
ЁЯСЙ рдЕрдм рдЖрдк рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं – рдХ्рдпा рддाрдкрдоाрди рдХा рдЕрд╕рд░ рд╣ै?
ЁЯСЙ рдлिрд░ рдЖрдк рд╕рдордЭрддे рд╣ैं – рддाрдк рд╕े рдмрд░्рдл рдХा рд░ूрдк рдмрджрд▓рддा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдпрд╣ рд╕ीрдзा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдХिрддाрдм рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕िрдЦाрддा рд╣ै।
2. рдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ीрдЦрдиा
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦों рд╕े рдкрд░िрдгाрдо рджेрдЦ рд╕рдХें।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рдПрдХ рдмीрдЬ рдХो рдЧीрд▓ी рд░ूрдИ рдоें рд░рдЦो – рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рдЕंрдХुрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рджेрдЦрддा рд╣ै рдХि рдмीрдЬ рдоें рд╕े рдкौрдзा рдХैрд╕े рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдЗрд╕рд╕े "рдмीрдЬ рдЕंрдХुрд░рдг" рдХिрддाрдм рдоें рдирд╣ीं, рджिрдоाрдЧ рдоें рдмैрда рдЬाрддा рд╣ै।
3. рджृрд╢्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рдпाрджрджाрд╢्рдд рдордЬрдмूрдд рд╣ोрддी рд╣ै
рдЬो рдЪीрдЬ़ рдмрдЪ्рдЪा рджेрдЦрддा рд╣ै, рдЫूрддा рд╣ै, рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै – рд╡рд╣ рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдпाрдж рд░рд╣рддी рд╣ै।
рдЬैрд╕े:
– рдПрдХ рд▓ेंрд╕ рд╕े рд░ोрд╢рдиी рдХो рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░ рдХे рдХाрдЧрдЬ़ рдЬрд▓ाрдиा
– рд╕ाрдмुрди рд╕े рд╣ाрде рдзोрдХрд░ рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рд╣рдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
ЁЯСЙ рдРрд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рди рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╖рдп рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд▓ाрдЗрдл рд▓ॉрди्рдЧ рдоेрдоोрд░ी рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं।
4. рдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдоॉрдбрд▓ рд╕े рд╕рдордЭाрдиा
рдХрдИ рдмाрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдЪिрдд्рд░ों рдпा рдоॉрдбрд▓्рд╕ рд╕े рд╕рдордЭाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
– рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрдЧों рдХा рдоॉрдбрд▓
– рд╕ौрд░рдоंрдбрд▓ рдХा рдЪाрд░्рдЯ
– рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िрдХ рд╕рд░्рдХिрдЯ рдХा рдбेрдоो
ЁЯСЙ рдмрдЪ्рдЪा рдЬрдм рдЖँрдЦों рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХрд░рдиी рдкрдб़рддी – рд╕рдордЭ рд╕ीрдзी рдФрд░ рдЧрд╣рд░ी рд╣ोрддी рд╣ै।
5. рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмрдв़рддा рд╣ै
рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪा рдЦुрдж рджेрдЦрддा рд╣ै рдХि “рдЕрд░े! рдЬो рдоैंрдиे рдкрдв़ा рдеा, рд╡рд╣ी рд╕рдЪ рдоें рд╣ोрддा рд╣ै”, рддो рд╡рд╣ рдЕंрджрд░ рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै:
“рдоैं рд╕рдордЭ рд╕рдХрддा рд╣ूँ!”
ЁЯСЙ рдФрд░ рдпрд╣ी рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЙрд╕े рдЖрдЧे рд╣рд░ рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд╣рддा рд╣ै – "рдХेрд╡рд▓ рдкрдв़ो рдордд, рдЦुрдж рджेрдЦो – рддрднी рд╕рдордЭो।"
рдХ्рдпोंрдХि рдЬो рдЖँрдЦों рд╕े рджिрдЦрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рджिрдоाрдЧ рдоें рдмрд╕ рдЬाрддा рд╣ै।
"рдЬो рд╕ुрдиा – рд╡рд╣ рднूрд▓ рдЧрдП,
рдЬो рджेрдЦा – рд╡рд╣ рдпाрдж рд░рд╣ा,
рдЬो рдХिрдпा – рд╡рд╣ рд╕рдордЭ рдЖ рдЧрдпा।"
ЁЯСЙ рдпрд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд╕ीрдЦ рд╣ै।
ЁЯФм рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрдЦाрдПँ:
рднौрддिрдХी (Physics) рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी:
рдЪрд▓िрдП рдЗрд╕े рдм्рд▓ॉрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ाрдк्рд░рдж рдвंрдЧ рд╕े рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं ЁЯСЗ
⚙️ рднौрддिрдХी (Physics) рдХ्рдпा рд╣ै?
✅ рднौрддिрдХी рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा:
"рднौрддिрдХी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡рд╣ рд╢ाрдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣рдо рдкрджाрд░्рде, рдКрд░्рдЬा, рдЧрддि, рдмрд▓, рдз्рд╡рдиि, рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрдкрд╕ी рд╕ंрдмंрдзों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддे рд╣ैं।"
рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो:
"рднौрддिрдХी рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рдХी рднौрддिрдХ рдЪीрдЬ़ों рдФрд░ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै।"
ЁЯза "рдмрд▓ рд▓рдЧрдиे рд╕े рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдЦुрд▓рддा рд╣ै" – рдЗрд╕рдХा рднौрддिрдХी рд╕े рд╕ंрдмंрдз:
рдЬрдм рд╣рдо рджрд░рд╡ाрдЬ़े рдХो рдзрдХ्рдХा рджेрддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рдЙрд╕ рдкрд░ рдмрд▓ (Force) рд▓рдЧाрддे рд╣ैं।
рдмрд▓ рд▓рдЧрдиे рдкрд░ рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдЧрддि рдоें рдЖрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЦुрд▓рддा рд╣ै рдпा рдмंрдж рд╣ोрддा рд╣ै।
рдпрд╣ рднौрддिрдХी рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै:
"рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╕्рдеिрд░ рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдмрд▓ рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдЧрддि рдоें рдЖ рдЬाрддी рд╣ै।"
(рдпрд╣ рди्рдпूрдЯрди рдХा рдкрд╣рд▓ा рдиिрдпрдо – Newton's First Law – рднी рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै)
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рдмिрдиा рдзрдХ्рдХा рджिрдП рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдирд╣ीं рдЦुрд▓рддा।
- рдзрдХ्рдХा рд▓рдЧाрддे рд╣ी рд╡рд╣ рдоूрд╡рдоेंрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ुрдЖ рдХि рдмрд▓ рдФрд░ рдЧрддि рдХा рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз рд╣ै — рдЬो рднौрддिрдХी рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп рд╣ै।
ЁЯФж рднौрддिрдХी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ (Uses of Physics):
| рдХ्рд╖ेрдд्рд░ | рдЙрдкрдпोрдЧ |
|---|---|
| рдШрд░ рдоें | рдмрд▓्рдм рдХा рдЬрд▓рдиा, рдкंрдЦे рдХा рдШूрдордиा, рдХुрдХрд░ рдХी рд╕ीрдЯी |
| рдпाрддाрдпाрдд | рдЧाрдб़िрдпों рдХा рдм्рд░ेрдХ рд▓рдЧाрдиा, рдЯ्рд░ेрди рдХी рдЧрддि |
| рддрдХрдиीрдХ рдоें | рдоोрдмाрдЗрд▓, рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, рд╕ेंрд╕рд░ |
| рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें | рдПрдХ्рд╕-рд░े, рдЕрд▓्рдЯ्рд░ाрд╕ाрдЙंрдб, MRI |
| рдЦेрд▓ рдоें | рдЧेंрдж рдХी рдЧрддि, рдЙрдЫाрд▓, рдмрд▓्рд▓े рд╕े рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрд▓ |
ЁЯМН рднौрддिрдХी рдХा рдорд╣рдд्рд╡ (Importance of Physics):
- рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрддी рд╣ै – рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░।рдмिрд▓рдХुрд▓ рдоैं рдЖрдкрдХो Physics (рднौрддिрдХी) рд╡िрд╖рдп рдоें рдпрд╣ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрддा рд╣ूँ рдХि:
⚙️ 1. рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рд░рд▓ рдХैрд╕े рдмрдиाрддी рд╣ै – рднौрддिрдХी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े
"рднौрддिрдХी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡рд╣ рд╢ाрдЦा рд╣ै рдЬो рдЧрддि, рдмрд▓, ЁЯСЙ рдпाрдиी рднौрддिрдХी рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдХैрд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЪीрдЬें рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं рдФрд░ рд╣рдо рдХैрд╕े рдЙрдирдХा рд╕рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЖрд╕ाрди рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
ЁЯФН рдЕрдм рд╕рдордЭрддे рд╣ैं – рднौрддिрдХी рдХैрд╕े рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрддी рд╣ै?
рдХ्рд░рдо рднौрддिрдХी рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ / рд▓ाрдн 1. рдЧрддि рдФрд░ рдмрд▓ (Motion & Force) рд╡ाрд╣рди рдЪрд▓ाрдиा, рдорд╢ीрдиें рдмрдиाрдиा 2. рдКрд░्рдЬा рдХे рд░ूрдк (Energy Forms) рдмिрдЬрд▓ी, рдЧैрд╕, рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рд╕े рдХाрдо рдХрд░рдиा 3. рд╡िрдж्рдпुрдд (Electricity) рдкंрдЦा, рдмрд▓्рдм, рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЪाрд░्рдЬिंрдЧ, рдХूрд▓рд░ 4. рдз्рд╡рдиि рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдЯेрд▓ीрдлोрди, рд░ेрдбिрдпो, TV, рдЪрд╢्рдоा, рдХैрдорд░ा 5. рдЧрддि рдХे рдиिрдпрдо (Newton’s Laws) рдХ्рд░िрдХेрдЯ рдЦेрд▓рдиा, рд╕ीрдв़ी рдЪрдв़рдиा, рдм्рд░ेрдХ рд▓рдЧाрдиा 6. рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рдЪीрдЬ़ें рдиीрдЪे рдЧिрд░рддी рд╣ैं – рдпрд╣ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣рдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ैं ЁЯФз рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рд╕рдордЭें:
- рдмрд▓ (Force) рдХा рдиिрдпрдо рд╕рдордЭрдХрд░ рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдЦोрд▓рдиा, рд╡ाрд╣рди рд░ोрдХрдиा рд╕рд░рд▓ рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдЧрддि рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рдордЭрдХрд░ рдЧाрдб़िрдпाँ рдЪрд▓ाрдиा, рдм्рд░ेрдХ рд▓рдЧाрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै।
- рд╡िрдж्рдпुрдд рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЬाрдирдХрд░ рдШрд░ рд░ोрд╢рди рдХрд░рдиा, рдкंрдЦा рдЪрд▓ाрдиा, рдХिрдЪрди рдоें рдХाрдо рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдХिрд░рдгें рд╕рдордЭрдиे рд╕े рдЪрд╢्рдоा рдмрдирддा рд╣ै, рдХैрдорд░ा рдЪрд▓рддा рд╣ै, рд╕ूрд░рдЬ рдХी рджिрд╢ा рдкрд╣рдЪाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рднौрддिрдХी рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрджृрд╢्рдп рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭाрддी рд╣ै рдХि рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рд╣рд░ рдЪीрдЬ़ – рдЪрд▓рддी, рдЧिрд░рддी, рдЪрдордХрддी, рдмोрд▓рддी – рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै।
"рднौрддिрдХी рд╕ीрдЦрдиे рд╕े рд╣рдо рд╕ोрдЪрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХा рдмेрд╣рддрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддे рд╣ैं।"
- рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕्рд░ोрдд рд╕рдордЭाрддी рд╣ै – рдЬैрд╕े рдмिрдЬрд▓ी, рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा, рдкрд╡рди рдКрд░्рдЬा।рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рд╢्рди рдЖрдЗрдП рдЕрдм рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि –
⚡ 1. рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕्рд░ोрдд рд╕рдордЭाрддी рд╣ै – рднौрддिрдХी рдХैрд╕े?
ЁЯФ╣ рднौрддिрдХी рдоें рдКрд░्рдЬा рдХ्рдпा рд╣ै?
рднौрддिрдХी рдоें рдКрд░्рдЬा (Energy) рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै –
"рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा"
рдорддрд▓рдм рд╡рд╣ рд╢рдХ्рддि рдЬिрд╕рд╕े рдХोрдИ рд╡рд╕्рддु рд╣िрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै, рд░ोрд╢рдиी рджे рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЧрд░्рдоी рджे рд╕рдХрддी рд╣ै рдпा рдХाрдо рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।ЁЯФН рдЕрдм рд╕рд╡ाрд▓ – рднौрддिрдХी рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕्рд░ोрддों рдХो рдХैрд╕े рд╕рдордЭाрддी рд╣ै?
рднौрддिрдХी рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि:
- рдКрд░्рдЬा рдХे рдХिрддрдиे рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं?
- рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕्рд░ोрдд рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд╣ोрддे рд╣ैं?
- рдКрд░्рдЬा рдХो рдХैрд╕े рдмрджрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै рдПрдХ рд░ूрдк рд╕े рджूрд╕рд░े рдоें?
- рдХौрди-рд╕ी рдКрд░्рдЬा рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХрд░рддी рд╣ै, рдХौрди-рд╕ी рдирд╣ीं?
- рдКрд░्рдЬा рдХा рд╕рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХैрд╕े рдХрд░ें?
ЁЯФЛ рдоुрдЦ्рдп рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рдЬो рднौрддिрдХी рд╕िрдЦाрддी рд╣ै:
рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рдХैрд╕े рдмрдирддी рд╣ै? рднौрддिрдХी рдХैрд╕े рд╕рдордЭाрддी рд╣ै? рдмिрдЬрд▓ी (Electricity) рдЬрд▓, рддाрдк, рдкрд╡рди, рдкрд░рдоाрдгु рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдЪुрдо्рдмрдХीрдп рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े, рдЬрдирд░ेрдЯрд░ рдХी рдХ्рд░िрдпा рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा (Solar) рд╕ूрд░рдЬ рдХी рд░ोрд╢рдиी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ीрдп рдКрд░्рдЬा рдХा рддाрдк рдоें рд░ूрдкांрддрд░рдг рд╕рдордЭाрддी рд╣ै рдкрд╡рди рдКрд░्рдЬा (Wind) рд╣рд╡ा рдХी рдЧрддि рд╕े рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा рдХो рд╡िрдж्рдпुрдд рдоें рдмрджрд▓рдиा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдЬрд▓ рдКрд░्рдЬा (Hydro) рдмрд╣рддे рдкाрдиी рд╕े рдЧुрд░ुрдд्рд╡ рдмрд▓ рдФрд░ рдЧрддि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕рдордЭाрддी рд╣ै рдЬैрд╡िрдХ рдКрд░्рдЬा (Biomass) рдкेрдб़-рдкौрдзों рдФрд░ рдЬैрд╡ рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ рд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдКрд░्рдЬा рдХो рдКрд╖्рдоा рдоें рдмрджрд▓рдиा рдмрддाрддी рд╣ै рдкрд░рдоाрдгु рдКрд░्рдЬा (Nuclear) рдкрд░рдоाрдгु рд╡िрдЦंрдбрди рд╕े рдиाрднिрдХीрдп рднौрддिрдХी рд╕े рдКрд░्рдЬा рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╕िрдЦाрддी рд╣ै
ЁЯОп рднौрддिрдХी рд╕े рдХ्рдпा рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं?
- рдХौрди-рд╕ी рдКрд░्рдЬा рдирд╡ीрдиीрдХрд░рдгीрдп (Renewable) рд╣ै?
- рдХौрди-рд╕ी рдКрд░्рдЬा рдк्рд░рджूрд╖рдг рд░рд╣िрдд рд╣ै?
- рдКрд░्рдЬा рдХैрд╕े рд╕ंрдЪिрдд (store) рдХी рдЬाрддी рд╣ै – рдЬैрд╕े рдмैрдЯрд░ी।
- рдХैрд╕े рдХрдо рдКрд░्рдЬा рдоें рдЬ़्рдпाрджा рдХाрдо рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै (Efficiency)।
ЁЯза рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рд╕े рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЪाрд░्рдЬрд░ рдЪрд▓ाрдиा – рдлोрдЯोрд╡ोрд▓्рдЯिрдХ рд╕ेрд▓ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ।
- рдкрд╡рди рдЪрдХ्рдХी рд╕े рдмिрдЬрд▓ी рдмрдиाрдиा – рдЧрддिрдЬ рдКрд░्рдЬा рдХो рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдоें рдмрджрд▓рдиा।
- рдмिрдЬрд▓ी рд╕े рдмрд▓्рдм, рдкंрдЦा, рд╣ीрдЯрд░ рдЪрд▓ाрдиा – рдКрд░्рдЬा рдХा рд░ूрдкांрддрд░рдг।
"рднौрддिрдХी рд╣рдоें рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕्рд░ोрддों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдХрд░ рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╣рдо рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдКрд░्рдЬा рд▓ेрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рд░ोрд╢рди, рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं।"
- рдирдП рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ों рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै – рдЬैрд╕े рдб्рд░ोрди, рд░ॉрдХेрдЯ, рдПрд╕्рдХेрд▓ेрдЯрд░।рдмрд╣ुрдд рдмрдв़िрдпा
рдЕрдм рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि:
ЁЯзк рднौрддिрдХी (Physics) рдирдП рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ों рдХा рдЖрдзाрд░ рдХैрд╕े рдмрдирддी рд╣ै?
рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ (Invention) рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХोрдИ рдирдИ рдЪीрдЬ़ рдмрдиाрдиा рдпा рдХोрдИ рдирдпा рддрд░ीрдХा рдЦोрдЬ рдиिрдХाрд▓рдиा, рдЬिрд╕рд╕े рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓, рддेрдЬ़ рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрди рд╕рдХे।
ЁЯФН рдЕрдм рд╕рд╡ाрд▓ – рднौрддिрдХी рдЗрд╕рдоें рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ै?
рднौрддिрдХी рд╣рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдиिрдпрдоों (laws of nature) рдФрд░ рдКрд░्рдЬा, рдЧрддि, рдмрд▓, рддाрдк, рдк्рд░рдХाрд╢, рдмिрдЬрд▓ी рдЖрджि рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рд╕рдордЭाрддी рд╣ै।
рдЗрди्рд╣ीं рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рдирдП рдЙрдкрдХрд░рдг, рдорд╢ीрдиें рдФрд░ рддрдХрдиीрдХें рдмрдиाрддे рд╣ैं।⚙️ рднौрддिрдХी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рдмрдиे рдХुрдЫ рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░:
рднौрддिрдХी рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдЬो рдЗрд╕рд╕े рдмрдиे рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг (Gravity) рд░ॉрдХेрдЯ, рд╕ैрдЯेрд▓ाрдЗрдЯ, рдЭूрд▓े рд╡िрдж्рдпुрдд рдЪुрдо्рдмрдХрдд्рд╡ (Electromagnetism) рдоोрдЯрд░, рдЬрдирд░ेрдЯрд░, рдкंрдЦा, рдмрд▓्рдм, рдмिрдЬрд▓ी рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдЕрдкрд╡рд░्рддрди (Refraction) рдЪрд╢्рдоा, рджूрд░рдмीрди, рдХैрдорд░ा, рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд╕्рдХोрдк рдз्рд╡рдиि рдХी рдЧрддि рдФрд░ рддрд░ंрдЧें рдоाрдЗрдХ, рд╕्рдкीрдХрд░, рд╕ाрдЙंрдб рд╕िрд╕्рдЯрдо, рд╕ोрдиाрд░ рдКрд╖्рдоा рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг (Heat Transfer) рд░ेрдл्рд░िрдЬрд░ेрдЯрд░, рд╣ीрдЯрд░, рдП.рд╕ी., рд╕ोрд▓рд░ рдХुрдХрд░ рдЧрддि рдФрд░ рдмрд▓ рдХे рдиिрдпрдо (Laws of Motion) рдЧाрдб़िрдпाँ, рдм्рд░ेрдХ рд╕िрд╕्рдЯрдо, рдХ्рд░ेрди, рд▓िрдл्рдЯ рди्рдпूрдЯрди рдХा рддीрд╕рд░ा рдиिрдпрдо рд░ॉрдХेрдЯ рд▓ॉрди्рдЪिंрдЧ, рдмंрджूрдХ, рд░рдмрд░ рдмॉрд▓ рдХा рдЙрдЫрд▓рдиा ЁЯТб рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░? (Steps of Invention with Physics)
- рд╕рдорд╕्рдпा рджेрдЦрдиा – рдЬैрд╕े рдмिрдЬрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ै।
- рднौрддिрдХी рд╕े рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрдиा – рдЬैрд╕े рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा।
- рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा (Experiment) – рд╕ोрд▓рд░ рдкैрдирд▓ рд▓рдЧाрдХрд░ рджेрдЦрдиा।
- рдирдпा рддрд░ीрдХा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा – рдРрд╕ा рд╕ोрд▓рд░ рд▓ाрдЗрдЯ рдмрдиाрдиा рдЬो рдмैрдЯрд░ी рдЪाрд░्рдЬ рдХрд░े।
- рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиा – рдк्рд░рдХाрд╢ीрдп рдКрд░्рдЬा рдХो рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдоें рдмрджрд▓рдиा।
ЁЯУМ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕рдордЭें:
- рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди – рднौрддिрдХी рдХे рд╡िрдж्рдпुрдд рддрд░ंрдЧ, рдКрд░्рдЬा рд╕ंрдЪाрд░, рдмैрдЯрд░ी, рд╕्рдкीрдХрд░ рд╕рдмрдХा рдЙрдкрдпोрдЧ।
- рдмिрдЬрд▓ी рд╕े рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдЧाрдб़िрдпाँ (Electric Vehicle) – рдКрд░्рдЬा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЧрддि рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े।
ЁЯОп "рднौрддिрдХी рд╡рд╣ рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдирдП рдпंрдд्рд░ों, рддрдХрдиीрдХों рдФрд░ рдЦोрдЬों рдХी рдЗрдоाрд░рдд рдЦрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣рд░ рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдкрд╣рд▓े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдиिрдпрдоों рдХो рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।"
- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ै – рдЬैрд╕े рд╡рд░्рд╖ा, рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖, рдз्рд╡рдиि।рдЬ़рд░ूрд░ , рдЖрдЗрдП рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि:
ЁЯМА рднौрддिрдХी (Physics) рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ै?
рднौрддिрдХी рд╡рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рддрд░्рдХ, рдиिрдпрдо рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै।
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдПं рдЬैрд╕े – рд╡рд░्рд╖ा, рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖, рдз्рд╡рдиि, рд╣рд╡ा, рддाрдкрдоाрди рдЖрджि – рдпे рд╕рдм рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЗрди्рд╣ें "рд╕рдордЭрдиा" рдФрд░ "рд╕рдордЭाрдиा" рднौрддिрдХी рдХा рдХाрдо рд╣ै।
☁️ 1. рд╡рд░्рд╖ा (Rain) рдХैрд╕े рд╣ोрддी рд╣ै – рднौрддिрдХी рд╕े рд╕рдордЭें:
- рдЬрдм рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЧрд░्рдоी рд╕े рд╕рдоुрдж्рд░, рдирджी, рдЭीрд▓ рдЖрджि рдХा рдкाрдиी рд╡ाрд╖्рдк рдмрдирдХрд░ рдКрдкрд░ рдЙрдарддा рд╣ै (Evaporation),
- рдпрд╣ рд╡ाрд╖्рдк рдмाрджрд▓ рдмрдиाрддे рд╣ैं (Condensation)।
- рдЬрдм рдмाрджрд▓ рднाрд░ी рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рддो рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг рдмрд▓ (Gravity) рдХे рдХाрд░рдг рдкाрдиी рдХी рдмूंрджें рдиीрдЪे рдЧिрд░рддी рд╣ैं – рдпрд╣ी рд╡рд░्рд╖ा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдпрд╣ рд╕рдм рднौрддिрдХी рдХे рдКрд╖्рдоा, рдж्рд░рд╡-рд╡ाрд╖्рдк рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдЧुрд░ुрдд्рд╡ рдЬैрд╕े рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯМИ 2. рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ (Rainbow) рдХैрд╕े рдмрдирддा рд╣ै – рднौрддिрдХी рдХा рдХрдоाрд▓:
- рдЬрдм рд╡рд░्рд╖ा рдХे рдмाрдж рд╕ूрд░рдЬ рдХी рд░ोрд╢рдиी рдкाрдиी рдХी рдмूंрджों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рддी рд╣ै,
- рддो рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдЕрдкрд╡рд░्рддрди (Refraction), рдк्рд░рдХीрд░्рдгрди (Dispersion) рдФрд░ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди (Reflection) рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдЬिрд╕рд╕े 7 рд░ंрдЧों рдХा рдзрдиुрд╖ाрдХाрд░ рджृрд╢्рдп рдмрдирддा рд╣ै – рдЬिрд╕े рд╣рдо рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
ЁЯСЙ рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рднौрддिрдХी рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।
ЁЯФК 3. рдз्рд╡рдиि (Sound) рдХैрд╕े рдЖрддी рд╣ै – рднौрддिрдХी рдХी рд╕рдордЭ:
- рдЬрдм рдХोрдИ рдЪीрдЬ़ рдХांрдкрддी рд╣ै (рдЬैрд╕े рд╕्рдкीрдХрд░), рддो рд╡рд╣ рд╡ाрдпु рдоें рддрд░ंрдЧें рдмрдиाрддी рд╣ै।
- рдпे рддрд░ंрдЧें рд╣рдоाрд░े рдХाрдиों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╣рдо рдЖрд╡ाрдЬ़ рд╕ुрдирддे рд╣ैं।
ЁЯСЙ рдпрд╣ рднौрддिрдХी рдХे рдз्рд╡рдиि рддрд░ंрдЧ (Sound Waves) рдФрд░ рдХंрдкрди (Vibration) рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै।
"рднौрддिрдХी рд╣рдоें рдХेрд╡рд▓ рдорд╢ीрдиें рдирд╣ीं рд╕िрдЦाрддी, рдпрд╣ рд╣рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рднाрд╖ा рд╕рдордЭрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рджेрддी рд╣ै।
рдпрд╣ рд╣рдоें рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдЬो рдЪीрдЬ़ें рд╣рдоें рд╕ाрдзाрд░рдг рд▓рдЧрддी рд╣ैं, рд╡े рдХिрддрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рд╕े рднрд░ी рд╣ोрддी рд╣ैं।"
ЁЯУМ рдЫोрдЯा рд╕ाрд░ांрд╢:
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдШрдЯрдиा рдХैрд╕े рд╣ोрддी рд╣ै – рднौрддिрдХी рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рд╡ाрд╖्рдкीрдХрд░рдг, рд╕ंрдШрдирди, рдЧुрд░ुрдд्рд╡ рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХा рдЕрдкрд╡рд░्рддрди рд╡ рдкрд░ाрд╡рд░्рддрди рдз्рд╡рдиि рдХंрдкрди рдФрд░ рддрд░ंрдЧें
рднौрддिрдХी рдХेрд╡рд▓ рдХिрддाрдм рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं, рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рд░ोрдЬ़рдорд░्рд░ा рдХी рдЬ़िंрджрдЧी рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рдЬрдм рднी рдЖрдк рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ़ рдХो рдЪрд▓ाрддे рд╣ैं, рдШुрдоाрддे рд╣ैं, рд░ोрд╢рдиी рдЬрд▓ाрддे рд╣ैं, рдЖрд╡ाрдЬ़ рд╕ुрдирддे рд╣ैं – рдЖрдк рднौрддिрдХी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं।
"рджुрдиिрдпा рд╣िрд▓рддी рд╣ै – рдХ्рдпोंрдХि рднौрддिрдХी рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।"
рд╡िрдЬ्рдЮाрди (рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рднौрддिрдХी) рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ै?
✅ рдкрд░िрднाрд╖ा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдордЭें:
рднौрддिрдХी рд╡рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬो рдЧрддि, рдмрд▓, рдКрд░्рдЬा, рдк्рд░рдХाрд╢, рдз्рд╡рдиि, рддाрдк, рдЪुंрдмрдХрдд्рд╡ рдЖрджि рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕िрдж्рдзांрдд рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдорд╢ीрдиों рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं।
ЁЯЫа️ рдХैрд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдорджрдж?
1. рдорд╢ीрдиों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें:
- рдХिрд╕ी рднी рдорд╢ीрди (рдЬैрд╕े – рдоोрдЯрд░, рдЬेрдиेрд░ेрдЯрд░, рдб्рд░िрд▓ рдорд╢ीрди, рд▓ेрде рдорд╢ीрди) рдХो рдмрдиाрдиे рдХे рдкीрдЫे рдЧрддि, рдмрд▓, рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рднौрддिрдХी рдХे рдЗрди्рд╣ीं рдиिрдпрдоों рдХो рд╕рдордЭрдХрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдФрд░ рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ों рдиे рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдорд╢ीрдиें рдмрдиाрдИ рд╣ैं।
2. рдЙрдкрдХрд░рдгों (Tools) рдХे рдбिрдЬ़ाрдЗрди рдоें:
- рд╕्рдкीрдб, рд╢рдХ्рддि, рдШрд░्рд╖рдг (friction), рддाрдк рдЖрджि рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдХрд░ рдФрдЬाрд░ рдФрд░ рдЙрдкрдХрд░рдг рдбिрдЬ़ाрдЗрди рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
- рдЬैрд╕े – CNC рдорд╢ीрдиें, рд╡ेрд▓्рдбिंрдЧ рдЙрдкрдХрд░рдг, рдерд░्рдоाрдоीрдЯрд░, рд╕ेंрд╕рд░ рдЖрджि।
3. рд╕्рд╡рдЪाрд▓рди (Automation) рдФрд░ рд░ोрдмोрдЯिрдХ्рд╕ рдоें:
- рдЖрдЬ рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд░рдЦाрдиों рдоें рд░िрдоोрдЯ рд╕े рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╢ीрдиें, рд░ोрдмोрдЯ, рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) – рдпे рд╕рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднौрддिрдХी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं।
ЁЯПн рдЙрджाрд╣рд░рдг:
| рдорд╢ीрди/рдЙрдкрдХрд░рдг | рднौрддिрдХी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ |
|---|---|
| рдоोрдЯрд░ | рдЪुंрдмрдХрдд्рд╡ рдФрд░ рдХрд░ंрдЯ (Electromagnetism) |
| рдЬेрдиेрд░ेрдЯрд░ | рдШूрд░्рдгрди рдЧрддि рдФрд░ рд╡िрдж्рдпुрдд рдЙрдд्рдкाрджрди |
| рдЗंрдбрдХ्рд╢рди рдорд╢ीрди | рдКрд╖्рдоा рдФрд░ рдХрд░ंрдЯ рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг |
| рдкंрдЦा | рдЧрддि рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рдХा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди |
"рднौрддिрдХी рдХे рдмिрдиा рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рдиा рдХेрд╡рд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рд╣рд░ рджिрди рдЕрдзिрдХ рддेрдЬ़, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै।"
рдЖрдЗрдП рдЕрдм рд╣рдо "рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Chemistry)" рдХो рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдХी рд╢ैрд▓ी рдоें рд╕рдордЭрддे рд╣ैं:
ЁЯзк рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Chemistry) рдХ्рдпा рд╣ै?
ЁЯФ╣ рдкрд░िрднाрд╖ा:
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдкрджाрд░्рдеों рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा (structure), рдЧुрдг (properties), рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (change) рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрдкрд╕ी рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдУं (reactions) рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯОУ рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭें:
"Chemistry рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рдпрд╣ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рдЪीрдЬ़ें рдХिрд╕рд╕े рдмрдиी рд╣ैं, рд╡े рдХैрд╕े рдмрджрд▓рддी рд╣ैं, рдФрд░ рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдоिрд▓ाрддे рд╣ैं рддो рдХ्рдпा рдирдпा рдмрдирддा рд╣ै।"
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рджूрдз рд╕े рджрд╣ी рдмрдирдиा
- рдЦाрдиा рдкрдХाрдиा
- рд▓ोрд╣े рдоें рдЬंрдЧ рд▓рдЧрдиा
- рд╕ाрдмुрди рд╕े рд╕рдлाрдИ рд╣ोрдиा
рдпे рд╕рдм рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं।
ЁЯзм Chemistry рд╣рдоें рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрддी рд╣ै?
1. рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиा:
рдЖрдЗрдП рд╣рдо рдЗрд╕ рдмिंрджु рдХो рд╕рд░рд▓, рдЫाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╖ा рдФрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं:
ЁЯФН рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиा – рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рд╕िрдЦाрддा рд╣ै?
✅ рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै?
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Chemistry) рд╣рдоें рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рд╡рд╕्рддु рдХिрд╕ рдЪीрдЬ़ рд╕े рдмрдиी рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдХौрди-рдХौрди рд╕े рддрдд्рд╡ (elements) рдпा рдпौрдЧिрдХ (compounds) рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЧुрдг (properties) рдХ्рдпा рд╣ैं।
ЁЯза рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭें:
рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдЪीрдЬ़ рджिрдЦрдиे рдоें рд╕рдлेрдж рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЪीрдиी рд╣ै рдпा рдирдордХ – рдпрд╣ рддो рддрднी рдкрддा рдЪрд▓ेрдЧा рдЬрдм рд╣рдо рдЙрд╕े рд╕्рд╡ाрдж, рдШुрд▓рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рдпा рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЬांрдЪ рд╕े рдкрд╣рдЪाрдиें।
ЁЯзк рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै?
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдпोрдЧों рд╕े рд╣рдо:
- рдкрджाрд░्рде рдХा рд░ंрдЧ, рд░ूрдк, рдЧंрдз, рд╕्рд╡ाрдж рдЖрджि рдЬांрдЪ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
- рдпрд╣ рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдкाрдиी рдоें рдШुрд▓рддा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।
- рд╡рд╣ рдЧрд░्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдмрджрд▓рддा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।
- рдЙрд╕рдоें рдХौрди рд╕े рддрдд्рд╡ рд╣ैं (рдЬैрд╕े H₂O = рдЬрд▓)।
ЁЯФм рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рд╕рдордЭें:
| рд╡рд╕्рддु | рдкрд╣рдЪाрди рдХैрд╕े рдХрд░ें? (Chemistry рд╕े) |
|---|---|
| рдкाрдиी (Water) | рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдФрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╕े рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै (H₂O)। |
| рджूрдз | рд▓ैрдХ्рдЯोрдЬ рдиाрдордХ рд╢рд░्рдХрд░ा рдФрд░ рдк्рд░ोрдЯीрди рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। |
| рдирдордХ | рд╕ोрдбिрдпрдо рдХ्рд▓ोрд░ाрдЗрдб (NaCl) – рдЦाрд░ा рд╕्рд╡ाрдж рдФрд░ рдШुрд▓рдирд╢ीрд▓। |
| рдЪीрдиी | рдоीрдаा рд╕्рд╡ाрдж, рдХाрд░्рдмрди + рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди + рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╕े рдмрдиा। |
| рд╕ोрдиा (Gold) | рдкीрд▓ा рд░ंрдЧ, рднाрд░ी, рдХिрд╕ी рдЕрдо्рд▓ рдоें рдирд╣ीं рдШुрд▓рддा। |
ЁЯМ▒ рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиा?
- рд╕рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХें (рдЬैрд╕े – рдирдордХ рдФрд░ рдмेрдХिंрдЧ рд╕ोрдбा рдоें рдлрд░्рдХ)।
- рдЬрд╣рд░ीрд▓े рдкрджाрд░्рдеों рд╕े рдмрдЪाрд╡ рд╣ो рд╕рдХे।
- рджрд╡ाрдУं рдФрд░ рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХी рд╢ुрдж्рдзрддा рдЬाрдиी рдЬा рд╕рдХे।
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдоें рдирдИ рдЪीрдЬें рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓े।
"рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рд╕िрдЦाрддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдХिрд╕ी рднी рдкрджाрд░्рде рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╕िрд░्рдл рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдЧुрдгों рдФрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं – рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЖрд╕ाрди рдмрдиाрддा рд╣ै।"
- рд╣рд░ рд╡рд╕्рддु рдХिрд╕ी рдиा рдХिрд╕ी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рддрдд्рд╡ рд╕े рдмрдиी рд╣ै।
- Chemistry рд╣рдоें рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдкाрдиी, рдирдордХ, рджूрдз, рд▓ोрд╣े рдЖрджि рдХी рд░рдЪрдиा рдХैрд╕ी рд╣ै।
2. рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ (Reactions) рд╕рдордЭрдиा:
✅ рдХ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा?
рдЬрдм рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрджाрд░्рде рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓рдХрд░ рдХोрдИ рдирдпा рдкрджाрд░्рде рдмрдиाрддे рд╣ैं, рддो рдЙрд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (Chemical Reaction) рдХрд╣рддे рд╣ैं।
ЁЯФН рд╕рд░рд▓ рдкрд░िрднाрд╖ा:
"рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдпा рдЕрдзिрдХ рдкрджाрд░्рде рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдирдпा рдкрджाрд░्рде рдмрдиाрддे рд╣ैं, рдЙрд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं।"
ЁЯзк рдХैрд╕े рд╣ोрддी рд╣ै?
- рдЬрдм рдХोрдИ рдкрджाрд░्рде рдЬрд▓рддा рд╣ै,
- рдпा рдЦाрдиा рдкрдХрддा рд╣ै,
- рдпा рджूрдз рдлрдЯ рдЬाрддा рд╣ै,
- рдпा рд▓ोрд╣े рдоें рдЬंрдЧ рд▓рдЧрддी рд╣ै,
рддो рд╡рд╣ाँ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
ЁЯза рдЫाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭें:
"рдЬрдм рдЖрдк рдмेрдХिंрдЧ рд╕ोрдбा рдоें рдиींрдмू рдХा рд░рд╕ рдбाрд▓рддे рд╣ो рддो рдЭाрдЧ рдЙрдарддा рд╣ै – рдпрд╣ी рдПрдХ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рджो рдЪीрдЬ़ें рдоिрд▓рдХрд░ рдХुрдЫ рдирдпा рдмрдиाрддी рд╣ैं।"
ЁЯУШ рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХी рддाрд▓िрдХा:
| рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा | рдХ्рдпा рдмрдирддा рд╣ै? |
|---|---|
| рджूрдз рдоें рдиींрдмू рдбाрд▓рдиा | рджूрдз рдлрдЯрддा рд╣ै (рдкрдиीрд░ рдмрдирддा рд╣ै) |
| рд▓рдХрдб़ी рдХा рдЬрд▓рдиा | рд░ाрдЦ, рдзुрдЖं рдФрд░ рдЧैрд╕ें рдмрдирддी рд╣ैं |
| рд▓ोрд╣े рдоें рдЬंрдЧ рд▓рдЧрдиा | рд▓ोрд╣े рдХा рдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдмрдирддा рд╣ै |
| рдмेрдХिंрдЧ рд╕ोрдбा + рдиींрдмू рд░рд╕ | CO₂ рдЧैрд╕ рдФрд░ рдЭाрдЧ рдмрдирддा рд╣ै |
| рдЦाрдиा рдкрдХाрдиा | рдХрдЪ्рдЪे рд╕े рдкрдХे рд░ूрдк рдоें рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ |
ЁЯОп рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдпे рд╕рдордЭрдиा?
- рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдмрджрд▓ेрдЧा, рдЬाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं
- рджрд╡ाрдЗрдпों рдХा рдЕрд╕рд░ рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै, рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं
- рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЧैрд╕ों рдХी рдХ्рд░िрдпा-рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдЬाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рдирдИ рдЪीрдЬें рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं
"рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рджेрди рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╣рдоें рдкрджाрд░्рдеों рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдж्рднुрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों – рдпाрдиी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдУं – рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рдирдИ рдЪीрдЬ़ें рдмрдиा рд╕рдХें рдФрд░ рдкुрд░ाрдиे рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиा рд╕рдХें।"
- рдЬैрд╕े – рддेрдЬ़ाрдм + рдХ्рд╖ाрд░ = рдирдордХ + рдкाрдиी
- рдЗрдирдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рджрд╡ाрдЗрдпों, рдЦाрдж, рд╕ौंрджрд░्рдп рдк्рд░рд╕ाрдзрди, рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।
3. рдирдИ рдЪीрдЬें рдмрдиाрдиा (Invention):
is ЁЯФм рдирдИ рдЪीрдЬें рдмрдиाрдиा – рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдХрдоाрд▓
✅ рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрддा рд╣ै?
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Chemistry) рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕िрдЦाрддा рд╣ै рдХि рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдоिрд▓ाрдХрд░ рдХैрд╕े рдХोрдИ рдирдИ рдЪीрдЬ़ (рдирдИ рд╡рд╕्рддु) рдмрдиाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдРрд╕ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рд╣рдоें рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХौрди-рд╕े рдкрджाрд░्рде рдоिрд▓ाрдиे рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдирдпा рдЙрдд्рдкाрдж рдмрдиेрдЧा।
ЁЯзк рдХैрд╕े рдмрдирддी рд╣ैं рдирдИ рдЪीрдЬें?
рдЬрдм рджो рдпा рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░рд╕ाрдпрди рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ рдирдпा рдкрджाрд░्рде рдмрдиाрддे рд╣ैं, рддो рдЙрд╕े рд╣рдо "рдирд╡ीрди рдЙрдд्рдкाрдж" рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े:
ЁЯУШ рдЙрджाрд╣рд░рдг:
| рдоिрд╢्рд░рдг (рд░рд╕ाрдпрди) | рдирдИ рдЪीрдЬ़ (рдЙрдд्рдкाрдж) |
|---|---|
| рдЪूрдиा + рдкाрдиी + рдмाрд▓ू | рд╕ीрдоेंрдЯ рдмрдирддा рд╣ै (рдЗрдоाрд░рдд рдоें рдХाрдо рдЖрддा рд╣ै) |
| рджूрдз + рдиींрдмू | рдкрдиीрд░ (рдЫेрдиा) рдмрдирддा рд╣ै |
| рд▓ोрд╣े + рдХाрд░्рдмрди | рд╕्рдЯीрд▓ рдмрдирддा рд╣ै |
| рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо рд░рд╕ाрдпрди | рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдмрдирддा рд╣ै |
| рд╕ाрдмुрди рдХे рд░рд╕ाрдпрди + рдЦुрд╢рдмू | рд╕ौंрджрд░्рдп рд╕ाрдмुрди рдмрдирддा рд╣ै |
рдЫाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭें:
"рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд╣ै рдЬैрд╕े рдЖрдк рдЦाрдиा рдмрдиा рд░рд╣े рд╣ों। рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЪीрдЬ़ें рд▓ेрдХрд░, рдаीрдХ рдоाрдд्рд░ा рдФрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рдоिрд▓ाрдПं, рддो рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдбिрд╢ рдмрдирддी рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрджाрд░्рде рдоिрд▓ाрдХрд░ рдирдИ-рдирдИ рдЪीрдЬ़ें рдмрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं।"
ЁЯОп рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХ्рдпा рд╣ै?
- рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рдирдИ рджрд╡ाрдЗрдпाँ, рд╕ाрдмुрди, рд░ंрдЧ, рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдФрд░ рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рдмрдиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
- рдЦेрддी рдоें рдирдИ рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рдФрд░ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдмрдиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
- рдШрд░ों рдоें рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХी рд╡рд╕्рддुрдПँ – рдЬैрд╕े рдЯूрдердкेрд╕्рдЯ, рд╢ैрдо्рдкू, рдбिрдЯрд░्рдЬेंрдЯ – рд╕рдм рд░рд╕ाрдпрди рд╕े рдмрдиे рд╣ैं।
- рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдФрд░ рд░рдХ्рд╖ा рдоें рднी рдирдП рдоिрд╢्рд░рдг рдмрдиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं – рдЬैрд╕े рд░ॉрдХेрдЯ рдИंрдзрди।
"рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдкुрд░ाрдиे рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдирдП рдвंрдЧ рд╕े рдоिрд▓ाрдХрд░ рдХैрд╕े рдЬीрд╡рди рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рдирдИ рдЪीрдЬ़ें рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं – рдпрд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕рдмрд╕े рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि рд╣ै।"
- рд╕ाрдмुрди, рджрд╡ा, рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ, рдмैрдЯрд░ी, рдЙрд░्рд╡рд░рдХ (fertilizer), рд░ंрдЧ рдЖрджि рдЪीрдЬ़ें Chemistry рдХे рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдмрдирддी рд╣ैं।
4. ЁЯПе рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдпोрдЧрджाрди
ЁЯзк рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХा рдЧрд╣рд░ा рд╕ंрдмंрдз
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░, рджрд╡ाрдЗрдпों, рдЬांрдЪ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рдоें рднी рдЗрд╕рдХी рдмрдб़ी рднूрдоिрдХा рд╣ै। рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Medical Science) рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Chemistry) рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪрд▓рддे рд╣ैं।
⚕️ рдХैрд╕े рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди?
1. рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдмрдиाрдиा
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдорджрдж рд╕े рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдирдИ-рдирдИ рджрд╡ाрдЗрдпाँ рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े:
- рдмुрдЦाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкैрд░ाрд╕िрдЯाрдоोрд▓
- рджрд░्рдж рдХे рд▓िрдП рдбिрд╕्рдк्рд░िрди
- рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХे рд▓िрдП рдПंрдЯीрдмाрдпोрдЯिрдХ
- рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдХ्рд╕ीрди
ЁЯСЙ рдпे рджрд╡ाрдЗрдпाँ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрджрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпा рдХрд░рдХे рдмीрдоाрд░ी рд╕े рд▓рдб़рддी рд╣ैं।
2. рдЬांрдЪ рдХрд░рдиा (Diagnosis)
рдм्рд▓рдб рдЯेрд╕्рдЯ, рдпूрд░िрди рдЯेрд╕्рдЯ, рдПрдХ्рд╕-рд░े, MRI – рдЗрди рд╕рдмрдоें рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं।
ЁЯСЙ рдпे рдЬांрдЪ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╢рд░ीрд░ рдоें рдХ्рдпा рдЧрдб़рдмрдб़ी рд╣ै।
3. рд╕рд░्рдЬрд░ी рдФрд░ рдЙрдкрдХрд░рдг
рдСрдкрд░ेрд╢рди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдФрдЬ़ाрд░, рд╕िрд▓ाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдзाрдЧा, рдФрд░ рдмेрд╣ोрд╢ी рдХी рджрд╡ाрдЗрдпाँ (anesthesia) рд╕рдм рд░рд╕ाрдпрди рд╕े рдмрдирддी рд╣ैं।
4. рд╢рд░ीрд░ рдХी рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╕рдордЭрдиा
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдХि:
- рдЦाрдиा рдХैрд╕े рдкрдЪрддा рд╣ै?
- рд╢्рд╡ाрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдФрд░ рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдХैрд╕े рдмрджрд▓рддी рд╣ै?
- рдЦूрди рдоें рд╢ुрдЧрд░ рдХा рд╕्рддрд░ рдХैрд╕े рдмрдв़рддा-рдШрдЯрддा рд╣ै?
ЁЯСЙ рдЗрди рд╕рднी рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХे рдкीрдЫे рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ (Chemical Reactions) рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं।
ЁЯОп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрджाрд╣рд░рдг:
| рдХ्рд╖ेрдд्рд░ | рдпोрдЧрджाрди |
|---|---|
| рдЯीрдХाрдХрд░рдг | рдХोрд░ोрдиा рд╡ैрдХ्рд╕ीрди, рдкोрд▓िрдпो рдб्рд░ॉрдк्рд╕ |
| рджрд░्рдж рдиिрд╡ाрд░рдг | рдкेрди рдХिрд▓рд░, рдПंрдЯीрдмाрдпोрдЯिрдХ |
| рд░ोрдЧ рдкрд╣рдЪाрди | рдЯेрд╕्рдЯ рдХिрдЯ्рд╕, рд▓ैрдм рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕ |
| рдЬीрд╡рди рд░рдХ्рд╖рдХ | рдЗрди्рд╕ुрд▓िрди, рдХैंрд╕рд░ рдХी рджрд╡ाрдЗрдпाँ, рдЦूрди рдЪрдв़ाрдиा |
"рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рди рдХेрд╡рд▓ рдмीрдоाрд░िрдпों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдФрд░ рдаीрдХ рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХा рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░ рд╣ै।"
isЁЯз╝ рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди – рд░ोрдЬ़рдорд░्рд░ा рдоें Chemistry
рд╣рдо рд░ोрдЬ рдЬो рдЪीрдЬ़ें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं – рдЬैрд╕े рд╕ाрдмुрди, рдЯूрдердкेрд╕्рдЯ, рджрд╡ाрдЗрдпाँ, рдЦाрдиा, рдХрдкрдб़े, рд░ंрдЧ, рджрд░्рдкрдг, рдоोрдмाрдЗрд▓, рдпे рд╕рдм рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рджेрди рд╣ैं। рд░рд╕ाрдпрди рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै।
ЁЯз┤ 1. рд╕ाрдл़-рд╕рдлाрдИ рдоें рд░рд╕ाрдпрди
- рд╕ाрдмुрди рдФрд░ рд╢ैрдо्рдкू: рдЧंрджрдЧी рд╣рдЯाрдиे рд╡ाрд▓े рдпौрдЧिрдХ (Compounds) рд╕े рдмрдирддे рд╣ैं।
- Toothpaste: рджाँрддों рдХी рд╕рдл़ाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд░рд╕ाрдпрди – рдл्рд▓ोрд░ाрдЗрдб।
- Detergent: рдХрдкрдб़े рдзोрдиे рдоें рддेрд▓, рдоिрдЯ्рдЯी рд╣рдЯाрдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рддрдд्рд╡।
ЁЯСЙ рдмिрдиा рд░рд╕ाрдпрди рдХे рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं।
ЁЯНЫ 2. рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рд░рд╕ाрдпрди
- рдирдордХ (NaCl), рдмेрдХिंрдЧ рд╕ोрдбा (NaHCO₃), рд╡िрдиेрдЧрд░ (Acetic acid) – рд╕рдм рд░рд╕ाрдпрди рд╣ैं।
- рдЦाрдиा рдкрдХाрдиे рдоें рднोрдЬрди рдХे рдЕंрджрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди (chemical change) рд╣ोрддा рд╣ै – рдЬैрд╕े рдЖрдЯा рд╕े рд░ोрдЯी рдмрдирдиा।
ЁЯСЙ рдЦाрдиे рдХा рд╕्рд╡ाрдж, рд░ंрдЧ, рдЦुрд╢рдмू – рд╕рдм chemistry рдХा рдХрдоाрд▓ рд╣ै।
ЁЯСХ 3. рдХрдкрдб़े рдФрд░ рд░ंрдЧ
- рдХрдкрдб़े рд░ंрдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдбाрдИ рд░рд╕ाрдпрди рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдХрдкрдб़ों рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдиाрдпрд▓ॉрди, рдкॉрд▓िрдПрд╕्рдЯрд░, рд░ेрдпाрди – рдпे рд╕рднी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдзाрдЧे рд╣ैं।
- рдЗрд╕्рдд्рд░ी рдХрд░рдиे рдоें рдЬो рдзुрдЖँ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै, рд╡ो рднी рдПрдХ рд╣рд▓्рдХी рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।
ЁЯкЮ 4. рджрд░्рдкрдг, рдХाँрдЪ рдФрд░ рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ
- рд╢ीрд╢ा рдмрдиाрдиे рдоें рд╕िрд▓िрдХा (SiO₂) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै।
- рдоोрдмाрдЗрд▓ рд╕्рдХ्рд░ीрди, рдмोрддрд▓, рдмрд░्рддрди – рд╕рдм рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рд╕े рдмрдиे рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬो рдкॉрд▓िрдорд░ рдиाрдордХ рд░рд╕ाрдпрдиों рд╕े рдмрдирддे рд╣ैं।
ЁЯТК 5. рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдФрд░ рдХॉрд╕्рдоेрдЯिрдХ्рд╕
- Skin cream, powder, perfume, lipstick – рд╕рдмрдоें рд░рд╕ाрдпрдиिрдХ рдпौрдЧिрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдЗрдирдХा рдЕрд╕рд░ рдд्рд╡рдЪा рдкрд░ рдХैрд╕े рдкрдб़ेрдЧा, рдпे рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рднी Chemistry рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै।
ЁЯФЛ 6. рдмैрдЯрд░ी рдФрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЪाрд░्рдЬिंрдЧ
- рдмैрдЯрд░ी рдоें рдКрд░्рдЬा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХी рдХ्рд░िрдпा рдПрдХ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।
- рдоोрдмाрдЗрд▓ рдХी рдмैрдЯрд░ी рдоें рд▓िрдеिрдпрдо рдЖрдпрди (Li-ion) рдЖрдзाрд░िрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд░िрдПрдХ्рд╢рди рд╣ोрддी рд╣ै।
"рд╣рдоाрд░ी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдоें рд╕ुрдмрд╣ рдЙрдардиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдд рдХो рд╕ोрдиे рддрдХ, рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрд╕ाрди рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै।"
ЁЯМ┐ рд░рд╕ाрдпрди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг (Chemistry and Environment)
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рдЬрд╣ां рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрд╕ाрди рдмрдиाрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдЗрд╕рдХा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдкрд░ рднी рдЕрд╕рд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдЬ "рд╣рд░ी рд░рд╕ाрдпрди (Green Chemistry)" рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдмрдв़ рдЧрдИ рд╣ै – рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣े।
1. рдк्рд░рджूрд╖рдг рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди
рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧों, рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों, рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ, рдХрд▓-рдХाрд░рдЦाрдиों рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд░рд╕ाрдпрдиों рдХे рдХाрд░рдг рд╡ाрдпु, рдЬрд▓ рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдк्рд░рджूрд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।
- рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг – рдзुрдПँ, рдЧैрд╕ों (CO₂, SO₂, NO₂) рд╕े
- рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг – рдиाрд▓िрдпों, рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпों рдХे рдХेрдоिрдХрд▓्рд╕ рд╕े
- рдоिрдЯ्рдЯी рдк्рд░рджूрд╖рдг – рдкेрд╕्рдЯीрд╕ाрдЗрдб्рд╕, рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ, рдиॉрди-рдмाрдпोрдбिрдЧ्рд░ेрдбेрдмрд▓ рдкрджाрд░्рде
ЁЯСЙ рдпрд╣ рд╕рдм рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдпрджि рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рди рд╣ों рддो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
2. рдЧ्рд░ीрди рдХेрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी (Green Chemistry) – рд╕рдоाрдзाрди рдХी рд░ाрд╣
рдпрд╣ рдРрд╕ी рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рд╢ाрдЦा рд╣ै рдЬो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрдП рдмिрдиा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
- рдРрд╕े рдбिрдЯрд░्рдЬेंрдЯ्рд╕ рдмрдиाрдиा рдЬो рдкाрдиी рдХो рдк्рд░рджूрд╖िрдд рди рдХрд░ें।
- рдРрд╕े рд░ंрдЧ (Paint) рдмрдиाрдиा рдЬो рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рдЧैрд╕ें рди рдЫोрдб़ें।
- рдЬैрд╡ рдЕрдкрдШрдЯрдиीрдп (biodegradable) рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдмрдиाрдиा।
ЁЯСЙ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдХрдо рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ, рдХрдо рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдЕрдзिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा।
3. рдкुрдиः рдЙрдкрдпोрдЧ (Recycle) рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди
рдХाрдЧ़рдЬ़, рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ, рдзाрддु рдЬैрд╕ी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рднी рд░рд╕ाрдпрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
- рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХो рдкिрдШрд▓ाрдХрд░ рдирдпा рд░ूрдк рджेрдиा
- рдкुрд░ाрдиे рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рд╕ाрдоाрди рд╕े рдзाрддुрдПँ рдиिрдХाрд▓рдиा
4. рдКрд░्рдЬा рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рд╕ौрд░ рдКрд░्рдЬा, рдЬैрд╡ рдИंрдзрди, рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдКрд░्рдЬा рдЬैрд╕े рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХрдо рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рдмрдЪрдд рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।
5. рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдЪेрддрдиा
рдЖрдЬ рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░рд╕ाрдпрди рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмрдв़ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै:
- рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ рдХो рдХैрд╕े рдирд╖्рдЯ рдХрд░ें
- рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХैрд╕े рдХрдо рдХрд░ें
- рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд░рд╕ाрдпрдиों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХैрд╕े рдХрд░ें
"рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпрджि рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो, рддो рдпрд╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рднी рдмрдЪा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рднी। рдЬ़рд░ूрд░рдд рд╣ै рд╕рдордЭрджाрд░ी рдФрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕े рд░рд╕ाрдпрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХी।"
ЁЯзк Chemistry рдХे рдХुрдЫ рдЙрдкрдпोрдЧी рдЙрджाрд╣рд░рдг:
| рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें | рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै? |
|---|---|
| рдЦाрдиा рдмрдиाрдиा | рддाрдк рд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै। |
| рдХрдкрдб़े рдзोрдиा | рд╕ाрдмुрди рдПрдХ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдпौрдЧिрдХ рд╣ै। |
| рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиा | рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдФрд░ рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдХी рдХ्рд░िрдпा। |
| рдмिрдЬрд▓ी рдХी рдмैрдЯрд░ी | рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдмрдирддी рд╣ै। |
| рдЙрд░्рд╡рд░рдХ (Fertilizer) | рдлрд╕рд▓ों рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдмрдв़ाрдиे рд╡ाрд▓ा рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдоिрд╢्рд░рдг। |
✨ Chemistry рдХा рдорд╣рдд्рд╡ (Importance):
- рдЬीрд╡рди рдХी рд╣рд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
- рдЗрд╕рд╕े рд╣рдоें рд░ोрдЧों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा, рдКрд░्рдЬा рдФрд░ рдЦेрддी рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рддी рд╣ै।
- рдпрд╣ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрд░ाрдорджाрдпрдХ, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдмрдиाрддी рд╣ै।
"рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Biology) – рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди" рдкрд░ рдПрдХ рд╕ुंрджрд░, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी
ЁЯМ▒ рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Biology) – рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡рд╣ рд╢ाрдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै — рдЬैрд╕े рдордиुрд╖्рдп, рдкрд╢ु, рдкрдХ्рд╖ी, рдкेрдб़-рдкौрдзे, рдЬीрд╡ाрдгु, рдЖрджि। рдЗрд╕े рд╣рдо "Life Science" рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХा рд╣рд░ рднाрдЧ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै।
ЁЯУМ рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╣ै?
рдкрд░िрднाрд╖ा:
“рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡ों рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдХाрд░्рдп, рд╡िрдХाрд╕, рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдПं, рддрдеा рдЙрдирдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”
ЁЯФН рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрддा рд╣ै?
-
рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрдЧ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं
- рд╣ृрджрдп рдХैрд╕े рдзрдб़рдХрддा рд╣ै
- рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХैрд╕े рд╕ोрдЪрддा рд╣ै
- рдлेрдлрдб़े рдХैрд╕े рд╕ांрд╕ рд▓ेрддे рд╣ैं
ЁЯза рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрдЧ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं?
рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рдорд╢ीрди рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣рд░ рдЕंрдЧ (organ) рдХा рдПрдХ рдЦाрд╕ рдХाрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдпे рд╕рднी рдЕंрдЧ рдоिрд▓рдХрд░ рд╣рдоें рдЬीрдиे, рд╕ोрдЪрдиे, рдХाрдо рдХрд░рдиे рдФрд░ рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рд╣рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЗрдП рдЬाрдирддे рд╣ैं рд╢рд░ीрд░ рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЕंрдЧ рдФрд░ рдЙрдирдХा рдХाрдо:
❤️ 1. рд╣ृрджрдп (Heart)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै?
рдпрд╣ рдПрдХ рдкंрдк рдХी рддрд░рд╣ рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╕ाрд░ा рдЦूрди рдкूрд░े рд╢рд░ीрд░ рдоें рднेрдЬрддा рд╣ै। - рдорд╣рдд्рд╡:
рдЦूрди рдХे рд╕ाрде рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдФрд░ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рд╕рднी рдЕंрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं।
ЁЯза 2. рдорд╕्рддिрд╖्рдХ (Brain)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै?
рдпрд╣ рд╢рд░ीрд░ рдХा рдХेंрдж्рд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрдХ्рд╖ (control room) рд╣ै।
рд╣рдо рдЬो рд╕ोрдЪрддे, рд╕рдордЭрддे, рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡ो рд╕рдм рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। - рдорд╣рдд्рд╡:
рдЪрд▓рдиा, рдмोрд▓рдиा, рдЦाрдиा, рдкрдв़рдиा – рд╕рдм рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рдиिрд░्рджेрд╢ рдкрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।
ЁЯлБ 3. рдлेрдлрдб़े (Lungs)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं?
рд╣рд╡ा рд╕े рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рддे рд╣ैं। - рдорд╣рдд्рд╡:
рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдЦूрди рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
ЁЯН╜️ 4. рдкाрдЪрди рддंрдд्рд░ (Digestive System)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै?
рдЦाрдП рдЧрдП рднोрдЬрди рдХो рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рддोрдб़рдХрд░ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рдмрдиाрддा рд╣ै। - рдорд╣рдд्рд╡:
рдпрд╣ी рдкोрд╖рдг рд╢рд░ीрд░ рдХो рдКрд░्рдЬा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рджेрддा рд╣ै।
ЁЯзН 5. рд╣рдб्рдбिрдпाँ рдФрд░ рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ (Bones & Muscles)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं?
рд╣рдб्рдбिрдпाँ рд╢рд░ीрд░ рдХो рдЖрдХाрд░ рдФрд░ рдордЬрдмूрддी рджेрддी рд╣ैं।
рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ рдЕंрдЧों рдХो рд╣िрд▓рдиे-рдбुрд▓рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। - рдорд╣рдд्рд╡:
рдЪрд▓рдиा, рджौрдб़рдиा, рдЙрдаाрдиा, рдмैрдардиा — рд╕рдм рдЗрди्рд╣ीं рд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
ЁЯзл 6. рдд्рд╡рдЪा (Skin)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддी рд╣ै?
рдпрд╣ рд╢рд░ीрд░ рдХो рдмाрд╣рд░ рд╕े рдвंрдХрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджेрддी рд╣ै।
рдпрд╣ рд╕्рдкрд░्рд╢ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдкрд╕ीрдиा рдиिрдХाрд▓рдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै। - рдорд╣рдд्рд╡:
рд╢рд░ीрд░ рдХे рддाрдкрдоाрди рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░рдЦрддी рд╣ै।
ЁЯМб️ 7. рдЧुрд░्рджे (Kidneys)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं?
рдЦूрди рдХो рдлिрд▓्рдЯрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рд╕े рд╡िрд╖ैрд▓े рдкрджाрд░्рде рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рддे рд╣ैं। - рдорд╣рдд्рд╡:
рд╢рд░ीрд░ рдХी рд╕рдлाрдИ рдоें рдЬрд░ूрд░ी рд╣ैं।
"рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХे рд╣рд░ рдЕंрдЧ рдХा рдПрдХ рдЦाрд╕ рдХाрдо рд╣ै। рдЬрдм рдпे рдЕंрдЧ рд╕рд╣ी рддрд░рд╣ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдорджрдж рд╕े рд╣рдо рдЗрди рдЕंрдЧों рдХो рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।"
"рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХी 5 рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдгाрд▓िрдпाँ"
- рд╕ंрдЪाрд░ рддंрдд्рд░ (Nervous System)
- рд░рдХ्рдд рдкрд░िрд╕ंрдЪрд░рдг рддंрдд्рд░ (Circulatory System)
- рд╢्рд╡рд╕рди рддंрдд्рд░ (Respiratory System)
- рдкाрдЪрди рддंрдд्рд░ (Digestive System)
- рд╣рдб्рдбी-рдоांрд╕рдкेрд╢ी рддंрдд्рд░ (Musculo-skeletal System)
- рдХ्рдпा рдХрд░рддा рд╣ै?
-
рдкौрдзों рдХा рдЬीрд╡рди рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै
- рдмीрдЬ рдХैрд╕े рдЕंрдХुрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै
- рдкेрдб़ рдХैрд╕े рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдмрдиाрддे рд╣ैं
ЁЯМ┐ рдкौрдзों рдХा рдЬीрд╡рди рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै?
рдкौрдзे рднी рд╣рдоाрд░ी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡े рд╕ांрд╕ рд▓ेрддे рд╣ैं, рдмрдв़рддे рд╣ैं, рдЦाрдиा рдмрдиाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рднी рдХाрдо рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рддрд░ीрдХ़े рд╕े рдЪुрдкрдЪाрдк рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЗрдП рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдкौрдзों рдХा рдЬीрд╡рди рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै:
ЁЯМ▒ 1. рдкौрдзे рдХрд╣ाँ рд╕े рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд╣ैं?
- рдкौрдзे рдмीрдЬ (Seed) рд╕े рдЙрдЧрддे рд╣ैं।
- рдмीрдЬ рдХो рдоिрдЯ्рдЯी, рдкाрдиी, рдзूрдк рдФрд░ рд╣рд╡ा рдоिрд▓рддी рд╣ै, рддрдм рд╡рд╣ рдЕंрдХुрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдкौрдзा рдмрдирддा рд╣ै।
ЁЯМЮ 2. рдкौрдзे рдЦाрдиा рдХैрд╕े рдмрдиाрддे рд╣ैं? (Photosynthesis)
- рдкौрдзे рд╕ूрд░рдЬ рдХी рд░ोрд╢рдиी, рд╣рд╡ा рд╕े рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдкाрдиी рд▓ेрдХрд░ рдЕрдкрдиा рднोрдЬрди рдЦुрдж рдмрдиाрддे рд╣ैं।
- рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा "рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг" (Photosynthesis) рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рднी рдмрдирддी рд╣ै, рдЬो рд╣рдоें рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдоिрд▓рддी рд╣ै।
ЁЯФН рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдкौрдзे рд╣рдоें рдЬ़िंрджा рд░рдЦрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।
ЁЯНГ 3. рдкौрдзे рдХैрд╕े рд╕ाँрд╕ рд▓ेрддे рд╣ैं?
- рдкौрдзों рдХी рдкрдд्рддिрдпों рдоें рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЫिрдж्рд░ (Stomata) рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдЗрди्рд╣ीं рд╕े рд╡े рдЧैрд╕ों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं – рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдФрд░ рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдЕंрджрд░-рдмाрд╣рд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।
ЁЯМ┐ 4. рдкौрдзे рдХैрд╕े рдмрдв़рддे рд╣ैं?
- рдмीрдЬ рд╕े рдЕंрдХुрд░ (рдЫोрдЯा рдкौрдзा) рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै।
- рдлिрд░ рдЙрд╕рдоें рдЬрдб़ें, рддрдиा, рдкрдд्рддिрдпाँ, рдлूрд▓ рдФрд░ рдлрд▓ рдЖрддे рд╣ैं।
- рдкौрдзे рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмрдв़рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЬीрд╡рди рднрд░ рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै।
ЁЯМ╝ 5. рдкौрдзों рдХा рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░ (Life Cycle)
- рдмीрдЬ → рдЕंрдХुрд░ → рдкौрдзा → рдлूрд▓ → рдлрд▓ → рдирдпा рдмीрдЬ
- рдлिрд░ рд╡рд╣ी рдмीрдЬ рдирдП рдкौрдзे рдоें рдмрджрд▓рддा рд╣ै।
ЁЯФБ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкौрдзों рдХा рдЬीрд╡рди рдЪрдХ्рд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै।
ЁЯТз 6. рдкाрдиी рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдорд╣рдд्рд╡
- рдЬрдб़ें рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдкाрдиी рдФрд░ рдЦрдиिрдЬ рддрдд्рд╡ (minerals) рд▓ेрддी рд╣ैं।
- рдкाрдиी рдкौрдзे рдХी рддाрдЬрдЧी рдФрд░ рдкोрд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै।
ЁЯМм️ 7. рдкौрдзे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдХैрд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं?
- рд╣рд╡ा рд╕े рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рд▓ेрдХрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рджेрддे рд╣ैं।
- рдЫाрдпा рдФрд░ рдаंрдбрдХ рджेрддे рд╣ैं।
- рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдЬрдордХрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмाрд░िрд╢ рдХो рд░ोрдХрддे рдирд╣ीं рдмрд╣рдиे рджेрддे।
"рдкौрдзे рдоौрди рдЬीрд╡рди рдЬीрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХा рдХाрдо рдмрд╣ुрдд рдмोрд▓рддा рд╣ै। рд╡े рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ैं। рд╣рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭрдиा, рд╕рд╣ेрдЬрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।"
-
рдмрдЪाрд╡ рдФрд░ рд░ोрдЧों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी
- рд╢рд░ीрд░ рдмीрдоाрд░ рдХ्рдпों рдкрдб़рддा рд╣ै
- рд░ोрдЧाрдгु (germs) рдХैрд╕े рдлैрд▓рддे рд╣ैं
- рдЯीрдХे рдФрд░ рджрд╡ाрдПं рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं
ЁЯй║ рдмрдЪाрд╡ рдФрд░ рд░ोрдЧों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी (Prevention and Knowledge of Diseases)
рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдордЭрджाрд░ рдФрд░ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдоें рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдмрдЪाрддा рднी рд╣ै рдФрд░ рд▓рдб़рддा рднी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдоें рднी рдХुрдЫ рдмाрддें рдЬाрдирдиी рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░ рд╕рдХें।
ЁЯзм 1. рд░ोрдЧ рдХ्рдпा рд╣ोрддे рд╣ैं?
- рдЬрдм рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдаीрдХ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рдиा рдмंрдж рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рддрдм рд╣рдо рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╣рдо рдмीрдоाрд░ рд╣ैं।
- рд░ोрдЧ рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं:
- рд╕ंрдЪाрд░ी (Communicable) – рдЬो рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рджूрд╕рд░े рдоें рдлैрд▓рддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े – рдЦांрд╕ी, рдорд▓ेрд░िрдпा, рдбेंрдЧू।
- рдЕрд╕ंрдЪाрд░ी (Non-Communicable) – рдЬो рдирд╣ीं рдлैрд▓рддे, рдЬैрд╕े – рдордзुрдоेрд╣ (Diabetes), рд╣ृрджрдп рд░ोрдЧ।
ЁЯзк 2. рд░ोрдЧ рдХैрд╕े рд╣ोрддे рд╣ैं?
- рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЬीрд╡ाрдгु (Bacteria), рд╡िрд╖ाрдгु (Virus), рдлрдлूंрдж (Fungus), рдпा рдкрд░рдЬीрд╡ी (Parasites) рд╕े।
- рдЧंрджрдЧी, рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рдкाрдиी, рдЦрд░ाрдм рдЦाрдиा, рдордЪ्рдЫрд░ рдпा рд╣рд╡ा рд╕े рднी рд░ोрдЧ рдлैрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
ЁЯжа 3. рд╕ाрдоाрди्рдп рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХाрд░рдг:
рд░ोрдЧ рдХा рдиाрдо рдХाрд░рдг рдмрдЪाрд╡ рдХा рддрд░ीрдХा рдорд▓ेрд░िрдпा рдордЪ्рдЫрд░ рдордЪ्рдЫрд░рджाрдиी, рд╕ाрдл़ рдкाрдиी рдбेंрдЧू рдПрдбीрдЬ рдордЪ्рдЫрд░ рд░ुрдХा рд╣ुрдЖ рдкाрдиी рди рд░рдЦें рдЯाрдЗрдлाрдЗрдб рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рдЦाрдиा-рдкाрдиी рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ, рдЙрдмрд▓ा рдкाрдиी рдЦाँрд╕ी-рдЬुрдХाрдо рд╡ाрдпрд░рд╕ рдоाрд╕्рдХ, рд╣ाрде рдзोрдиा рдд्рд╡рдЪा рд░ोрдЧ рдлрдлूंрдж/рдЧंрджрдЧी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा, рд╕ूрдЦे рдХрдкрдб़े ЁЯЫб️ 4. рд░ोрдЧों рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рдЙрдкाрдп (Prevention Tips):
- рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рд░рдЦें – рд░ोрдЬ़ рдирд╣ाрдПं, рд╣ाрде рдзोрдПं, рдиाрдЦूрди рдХाрдЯें।
- рд╕ाрдл рдкाрдиी рдкिрдПं – рдЙрдмाрд▓рдХрд░ рдпा рдл़िрд▓्рдЯрд░ рдХрд░рдХे।
- рд╕ंрддुрд▓िрдд рднोрдЬрди рдЦाрдПं – рдлрд▓, рд╕рдм्рдЬिрдпाँ, рджूрдз, рджाрд▓।
- рдЯीрдХाрдХрд░рдг рдХрд░рд╡ाрдПं – рдмрдЪ्рдЪा рд╣ो рдпा рдмрдб़ा, рд╕рднी рдХो рд╕рдордп рдкрд░ рдЯीрдХे рд▓рдЧрд╡ाрдиे рдЪाрд╣िрдП।
- рдордЪ्рдЫрд░ों рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХрд░ें – рдордЪ्рдЫрд░рджाрдиी, рдХूрд▓рд░/рдб्рд░рдо рдХा рдкाрдиी рд╕рдордп рдкрд░ рдмрджрд▓ें।
- рд╡्рдпाрдпाрдо рдХрд░ें рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫी рдиींрдж рд▓ें – рд╢рд░ीрд░ рдХी рд░ोрдЧों рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХी рддाрдХрдд рдмрдв़рддी рд╣ै।
ЁЯзм 5. рдЯीрдХाрдХрд░рдг (Vaccination) рдХ्рдпा рд╣ै?
- рдЯीрдХे рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХो рд░ोрдЧों рд╕े рд▓рдб़рдиा рд╕िрдЦाрддे рд╣ैं।
- рдмрдЪрдкрди рдоें рдЬो рдЯीрдХे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рд╡े рд╣рдоें рдЦрддрд░рдиाрдХ рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдЬीрд╡рдирднрд░ рдмрдЪाрддे рд╣ैं।
ЁЯй║ 6. рдЕрдЧрд░ рдмीрдоाрд░ рд╣ो рдЬाрдПं рддो рдХ्рдпा рдХрд░ें?
- рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕े рд╕рд▓ाрд╣ рд▓ें।
- рдЦुрдж рд╕े рджрд╡ा рди рд▓ें।
- рдЖрд░ाрдо рдХрд░ें рдФрд░ рд╣рд▓्рдХा рднोрдЬрди рдХрд░ें।
- рд╕рдордп рдкрд░ рдкूрд░ी рджрд╡ा рд▓ें।
"рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдбрд░िрдП рдирд╣ीं, рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭिрдП рдФрд░ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд░рдЦिрдП। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рд╕े рд╣рдо рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं।"
-
рдкोрд╖рдг рдФрд░ рдкाрдЪрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
- рд╣рдоें рднोрдЬрди рдХ्рдпों рдЪाрд╣िрдП
- рдЦाрдиा рд╢рд░ीрд░ рдоें рдХैрд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै
- ЁЯНО рдкोрд╖рдг рдФрд░ рдкाрдЪрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Nutrition and Digestion Process)
-
рд╣рдо рдЬो рдЦाрдиा рдЦाрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдмрд▓्рдХि рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХो рдКрд░्рдЬा, рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬ़рд░ूрд░ी рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╣ी рд╣рдо рдкोрд╖рдг (Nutrition) рдХрд╣рддे рд╣ैं।
ЁЯеж 1. рдкोрд╖рдг рдХ्рдпा рд╣ै?
рдкोрд╖рдг рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै – рдРрд╕े рдкрджाрд░्рдеों (Nutrients) рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ोрддे рд╣ैं।
ЁЯФС рдоुрдЦ्рдп рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡:
рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рдХाрдо рдХाрд░्рдмोрд╣ाрдЗрдб्рд░ेрдЯ рдКрд░्рдЬा рджेрдиा (рд░ोрдЯी, рдЪाрд╡рд▓) рдк्рд░ोрдЯीрди рд╢рд░ीрд░ рдмрдиाрдиा рдФрд░ рдаीрдХ рдХрд░рдиा (рджाрд▓, рджूрдз, рдЕंрдбा) рд╡рд╕ा (Fat) рдКрд░्рдЬा рдХा рднंрдбाрд░ (рдШी, рддेрд▓, рдоेрд╡े) рд╡िрдЯाрдоिрди рд░ोрдЧों рд╕े рдмрдЪाрд╡ (рдлрд▓, рд╣рд░ी рд╕рдм्рдЬ़िрдпाँ) рдЦрдиिрдЬ (Minerals) рд╣рдб्рдбिрдпों рдФрд░ рджिрдоाрдЧ рдХे рд▓िрдП (рд▓ौрд╣, рдХैрд▓्рд╢िрдпрдо рдЖрджि) рдЬрд▓ рд╢рд░ीрд░ рдХो рдаंрдбा рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдЦूрди рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें ЁЯН▓ 2. рдкाрдЪрди рдХ्рдпा рд╣ै?
рдкाрдЪрди (Digestion) рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рднोрдЬрди рдХो рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рддोрдб़рддा рд╣ै рддाрдХि рд╢рд░ीрд░ рдЙрд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХे।
ЁЯза 3. рдкाрдЪрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХैрд╕े рд╣ोрддी рд╣ै?
рдХ्рд░рдо рдЕंрдЧ рдХ्рдпा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै? 1️⃣ рдоुрдЦ (Mouth) рднोрдЬрди рдХो рдЪрдмाрдиा рдФрд░ рд▓ाрд░ (saliva) рд╕े рдЧीрд▓ा рдХрд░рдиा 2️⃣ рдЧ्рд░ाрд╕рдирд▓ी (Food Pipe) рднोрдЬрди рдХो рдкेрдЯ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиा 3️⃣ рдкेрдЯ (Stomach) рднोрдЬрди рдХो рд░рд╕ों рд╕े рддोрдб़рдиा 4️⃣ рдЫोрдЯी рдЖंрдд (Small Intestine) рдкाрдЪрди рдкूрд░ा рд╣ोрдиा рдФрд░ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ों рдХा рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг 5️⃣ рдмрдб़ी рдЖंрдд (Large Intestine) рдкाрдиी рдХो рд╕ोрдЦрдиा рдФрд░ рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ рдмाрд╣рд░ рдХрд░рдиा 4. рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░ рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै?
- рд╢рд░ीрд░ рдХो рд╕рднी рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рдоिрд▓рддे рд╣ैं
- рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдирд╣ीं рд╣ोрддीं
- рдКрд░्рдЬा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै
- рджिрдоाрдЧ рддेрдЬ़ рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рдордЬ़рдмूрдд рд░рд╣рддा рд╣ै
ЁЯСЙ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░ = рдХाрд░्рдмोрд╣ाрдЗрдб्рд░ेрдЯ + рдк्рд░ोрдЯीрди + рд╡рд╕ा + рд╡िрдЯाрдоिрди + рдЦрдиिрдЬ + рдкाрдиी
5. рдЦрд░ाрдм рдкोрд╖рдг рд╕े рдХ्рдпा рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं?
рд╕рдорд╕्рдпा рдХाрд░рдг рдХрдордЬोрд░ी рдк्рд░ोрдЯीрди рдХी рдХрдоी рдЦूрди рдХी рдХрдоी (рдПрдиीрдоिрдпा) рдЖрдпрд░рди рдХी рдХрдоी рд╣рдб्рдбिрдпों рдХी рдХрдордЬोрд░ी рдХैрд▓्рд╢िрдпрдо рдФрд░ рд╡िрдЯाрдоिрди-D рдХी рдХрдоी рдоोрдЯाрдкा рдЬ़्рдпाрджा рд╡рд╕ा рдпा рдЬंрдХ рдлूрдб “рдЕрдЪ्рдЫा рднोрдЬрди рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫा рдЬीрд╡рди рджेрддा рд╣ै। рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░, рд╕рд╣ी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдФрд░ рд╕рд╣ी рддрд░рд╣ рдХा рдЦाрдиा рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХी рдиींрд╡ рд╣ै।”
-
рдк्рд░рдЬрдирди рдФрд░ рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо
- рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдЬाрдирд╡рд░ рдХैрд╕े рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд╣ैं
- рд╕ंрддाрдиों рдоें рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЧुрдг рдХैрд╕े рдЖрддे рд╣ैं
рдмिрд▓рдХुрд▓ рднूрдкेрди्рдж्рд░ рдЬी, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрд╖рдп рдХे "рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Biology)" рднाрдЧ рдоें рдк्рд░рдЬрдирди рдФрд░ рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо (Reproduction and Heredity) рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдоैं рдЗрд╕े рдЖрдкрдХे рдм्рд▓ॉрдЧ рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭा рд░рд╣ा рд╣ूँ рддाрдХि рдЖрдк рдЗрд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкेрд╢ рдХрд░ рд╕рдХें।
ЁЯзм рдк्рд░рдЬрдирди рдФрд░ рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо (Reproduction and Heredity)
1️⃣ рдк्рд░рдЬрдирди (Reproduction) рдХ्рдпा рд╣ै?
рдк्рд░рдЬрдирди рдПрдХ рдЬैрд╡िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХोрдИ рдЬीрд╡ рдЕрдкрдиे рдЬैрд╕े рдирдП рдЬीрд╡ (рд╕ंрддाрди) рдХो рдЬрди्рдо рджेрддा рд╣ै।
ЁЯФ╕ рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै – рдк्рд░рдЬाрддि рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा।
ЁЯФН рдк्рд░рдЬрдирди рдХे рдк्рд░рдХाрд░:
рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрд╡рд░рдг рдЙрджाрд╣рд░рдг 1. рдЕрд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди (Asexual) рдПрдХ рд╣ी рдЬीрд╡ рд╕े рдирдпा рдЬीрд╡ рдмрдирддा рд╣ै, рдоाрддा-рдкिрддा рдПрдХ рдЕрдоीрдмा, рд╣ाрдЗрдб्рд░ा 2. рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди (Sexual) рдирд░ рдФрд░ рдоाрджा рджो рдЬीрд╡ों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдордиुрд╖्рдп, рдЬाрдирд╡рд░, рдкौрдзे ЁЯзСЁЯдЭЁЯзС рдоाрдирд╡ों рдоें рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै?
- рдирд░ рдоें рд╢ुрдХ्рд░ाрдгु (Sperm) рдмрдирддे рд╣ैं
- рдоाрджा рдоें рдЕंрдбाрдгु (Ovum) рдмрдирддे рд╣ैं
- рдЬрдм рдпे рджोрдиों рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рддो рдиिрд╖ेрдЪрди (Fertilization) рд╣ोрддा рд╣ै
- рдлिрд░ рдЧрд░्рдн рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै
- 9 рдорд╣ीрдиे рдмाрдж рдЬрди्рдо рд╣ोрддा рд╣ै
2️⃣ рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо (Heredity) рдХ्рдпा рд╣ै?
рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै – рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЧुрдгों (Traits) рдХा рд╕ंрддाрди рдоें рдЬाрдиा।
рдЬैрд╕े – рдмाрд▓ों рдХा рд░ंрдЧ, рдЖँрдЦों рдХा рд░ंрдЧ, рдХрдж, рдЪेрд╣рд░े рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ, рдХुрдЫ рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдЖрджि।
ЁЯзм рдпрд╣ рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै?
рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЬीрди (Genes) рдФрд░ DNA рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЧुрдгों рдХो рдХोрд╢िрдХाрдУं (Cells) рдХे рдЬ़рд░िрдП рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं।
- рдЬीрди = рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рдкैрдХेрдЯ
- DNA = рд╡рд╣ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬो рд╕рдм рдХुрдЫ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै
ЁЯза рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо рдХ्рдпों рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै?
- рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै
- рдпрд╣ рд╣рдоें рдоाрддा-рдкिрддा рд╕े рдЬोрдб़рддा рд╣ै
- рдпрд╣ рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдХैрд╕े рдЖрдЧे рдЬाрддी рд╣ैं
- рдпрд╣ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЪрдпрди (natural selection) рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдирддा рд╣ै
рдк्рд░рдЬрдирди рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдирдП рдЬीрд╡рди рдоें рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдЧुрдг рдкрд╣ुँрдЪें।
ЁЯМ▒ рдпрд╣ी рдЬीрд╡рди рдХा рдЪрдХ्рд░ рд╣ै – рдЬрди्рдо, рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЖрдЧे рдХी рдкीрдв़ी।
ЁЯФм рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Branches of Biology):
| рд╢ाрдЦा | рдЕрдз्рдпрдпрди |
|---|---|
| рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Botany) | рдкौрдзों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
| рдк्рд░ाрдгि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Zoology) | рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
| рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рд░рдЪрдиा (Anatomy) | рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕंрдЧों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
| рд╢рд░ीрд░ рдХ्рд░िрдпा рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Physiology) | рдЕंрдЧों рдХे рдХाрд░्рдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
| рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХी (Genetics) | рд╡ंрд╢ाрдиुрдХ्рд░рдо рдФрд░ рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
| рдЬीрд╡ाрдгु рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Microbiology) | рдЫोрдЯे рдЬीрд╡ाрдгु, рд╡िрд╖ाрдгु рдЖрджि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
ЁЯОп рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡
-
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж
- рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХो рд╕рдордЭрдХрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рдХрд░рддे рд╣ैं
- рджрд╡ाрдЗрдпाँ рдмрдиाрдиे рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै
-
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा
- рдЬीрд╡ों рдФрд░ рдкौрдзों рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा
- рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╕े рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиा
-
рдЦेрддी-рдмाрдб़ी рдоें рдорджрдж
- рдЕрдЪ्рдЫे рдмीрдЬ, рдЙрд░्рд╡рд░рдХ рдФрд░ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों рдХा рдЪрдпрди
- рдлрд╕рд▓ों рдХी рд░ोрдЧ-рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдмрдв़ाрдиा
-
рдирдП рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ
- рдЬैрд╕े рдХ्рд▓ोрдиिंрдЧ, DNA рддрдХрдиीрдХ, рдЬैрд╡-рдЗंрдзрди
"рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдоौрдХा рджेрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рднी рджिрдЦाрддा рд╣ै।"
| рдЫोрдЯे рдк्рд░рдпोрдЧ рдЦुрдж рдХрд░ें – рдЬैрд╕े рдмीрдЬ рдмोрдиा, рд╕ाрдмुрди рд╕े рдХीрдЯाрдгु рд╣рдЯाрдиा рджेрдЦрдиा। | ||
|---|---|---|
- рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं (Concepts) рдХो рд╕рдордЭें, рд░рдЯें рдирд╣ीं।
- рдЧ्рд░ुрдк рдбिрд╕्рдХрд╢рди рдХрд░ें – рджोрд╕्рддों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдкрдв़рдиा рдЖрд╕ाрди рдмрдиाрддा рд╣ै।
ЁЯФО рдШрд░ рдкрд░ рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓े 4 рдЖрд╕ाрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдпोрдЧ:
- рдиींрдмू рд╕े рдмैрдЯрд░ी рдмрдиाрдиा – рдиींрдмू, рддांрдмे рдХा рддाрд░ рдФрд░ рдХीрд▓ рд╕े।
- рдмीрдЬ рдЕंрдХुрд░рдг рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди – рд░ुрдИ рдоें рдмीрдЬ рд░рдЦрдХрд░ рдкाрдиी рдбाрд▓рдиा।
- рддेрд▓ рдФрд░ рдкाрдиी рдоें рдЕंрддрд░ – рджोрдиों рдоिрд▓рддे рдХ्рдпों рдирд╣ीं?
- рд╕ाрдмुрди рдФрд░ рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा – рд╕ाрдмुрди рд╕े рд╣ाрде рдзोрдХрд░ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХैрд╕े рд╣рдЯрддे рд╣ैं?
ЁЯМН рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рдорд╣рдд्рд╡:
- рдмिрдЬрд▓ी, рдоोрдмाрдЗрд▓, рдкंрдЦा, рдЯीрд╡ी – рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рджेрди рд╣ैं।
- рдЪिрдХिрдд्рд╕ा (Medical) рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рдЬीрд╡рди рдмрдЪाрдиा рд╕िрдЦाрдпा।
- рдЦेрддी, рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдоौрд╕рдо рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
- рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕ (Technology) рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
ЁЯУЭ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рддैрдпाрд░ी рдХैрд╕े рдХрд░ें?
- рд╣рд░ рдЪैрдк्рдЯрд░ рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХे рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु рд▓िрдЦें।
- рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рдЦुрдж рдмрдиाрдПं рдФрд░ рд╣рд▓ рдХрд░ें।
- рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी (Glossary) рд░ोрдЬ़ рджोрд╣рд░ाрдПं।
- NCERT рдпा рдмोрд░्рдб рдХी рдХिрддाрдм рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рд╕рдордЭें।
- рдоॉрдбрд▓ рдкेрдкрд░ рдФрд░ рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдк्рд░рд╢्рди-рдкрдд्рд░ рд╣рд▓ рдХрд░ें।
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоें рд╕ोрдЪрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рджेрддा рд╣ै।
рдпрджि рдЖрдк "рдХ्рдпों?" рдкूрдЫрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджें, рддो рд╕рдордЭ рд▓ीрдЬिрдП рдХि рдЖрдк рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ीрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं।
ЁЯУг рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдбрд░ें рдирд╣ीं – рдЗрд╕े рдЕрдкрдиाрдПं рдФрд░ рд╣рд░ рджिрди рдХुрдЫ рдирдпा рдЬाрдиें!
ЁЯФЪ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдФрд░ рдЖрдкрдХा рдЖрдоंрдд्рд░рдг
рдЬैрд╕ा рдХि рдоैंрдиे рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдмрддाрдпा, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╡िрд╖рдп рд╣ै।
рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рддрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рддीрди рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧों – рднौрддिрдХी (Physics), рд░рд╕ाрдпрди (Chemistry), рдФрд░ рдЬीрд╡рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Biology) – рдоें рдкрдв़ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпे рд╡िрд╖рдп рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЬрд░ूрд░ी рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрд░्рдХрд╢рдХ्рддि рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиे рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрддे рд╣ैं।
ЁЯУШ рдоैं рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рд╣рд░ рд╡िрд╖рдп рдФрд░ рдкाрда рдХो рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рд╕рдордЭाрдКँ, рддाрдХि рдЖрдк рдЙрд╕े рдкрдв़ें, рд╕рдордЭें рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХें।
➡️ рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХिрд╕ी рдЦाрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рддो рдЖрдк рдХрдоेंрдЯ рдХрд░ें, рдоैं рдЙрд╕ рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдм्рд▓ॉрдЧ рдЬрд░ूрд░ рд▓िрдЦूंрдЧा।
ЁЯЦ▒️ рдоेрд░ी рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдЬाрдПँ, рдкрдв़рддे рд░рд╣ें, рд╕ीрдЦрддे рд░рд╣ें, рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рддों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдЭा рдХрд░ें।
ЁЯЩП рдЖрдкрдХा рд╕ाрде рд╣ी рдоेрд░ी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╣ै।
– рднूрдкेंрдж्рд░ рджрд╣िрдпा
ЁЯСЙ рдоेрд░ी рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдЬाрдПँ: https://dahiyabhupend.blogspot.com
ЁЯУМ рдЕрдЧрд▓ा рдм्рд▓ॉрдЧ рд╢ीрдШ्рд░ рдЖрдПрдЧा:
"рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 10 рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे 10 рдЬрд░ूрд░ी рд╕рд╡ाрд▓ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрд╕ाрди рдЬрд╡ाрдм"
ЁЯСЙ рдмрдиे рд░рд╣िрдП!
✏️ рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдкुрд╖्рдкेंрдж्рд░ рджрд╣िрдпा рдХ्рд▓ाрд╕ेрд╕ рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै – рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рддрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдУрд░ рдПрдХ рдк्рд░рдпाрд╕। рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░ें: +91 62668 90134

nice
рдЬрд╡ाрдм рджेंрд╣рдЯाрдПं